مثلهاى او را بفهمند « عالم » ناميده و همين در منزلت و فضيلت بسنده كند .
پيش از اين در ديگر ابواب كتاب حاضر ، بنابر اقتضاى هر باب مثلهايى از نظر گذشت و اكنون جاى مثلهايى است كه پيشتر نياوردهام و اينك به ذهن مىرسد - توفيق به استعانت از خداست .
خداوند فرموده است :
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ .
« 1 »
ابو تمام طايى به خوبى اين آيه را اقتباس كرده و درست در جاى خود نشانده است . او شعرى در مدح احمد بن معتصم « 2 » سرود و با اين بيت آغاز كرد :
ما فى وقوفك ساعة من بأس * نقضى ذمام الاربع الادراس « 3 »
او شعر خود را با اين بيت به پايان رساند :
اقدام عمرو فى سماحة حاتم * فى حلم احنف فى ذكاء اياس « 4 »
در اين هنگام يكى از حاضران كه بر او رشك مىورزيد گفت : امير برتر از آن چيزى است كه تو ياد كردى ! ابو تمام به بداهه و در همان زمان به ارتجال اين ابيات را افزود :
لا تنكروا ضربى له من دونه * مثلا شرودا فى الندى و الباس
فاللّه قد ضرب الاقل لنوره * مثلا من المشكاة و النبراس « 5 »
هامش
( 1 ) . نور / 35 : خداوند نور آسمانها و زمين است . مثل نور او چون چراغدانى است كه در آن چراغى است ، و آن چراغ در شيشهاى است . آن شيشه گويى اخترى درخشان است كه از درخت خجستهء زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى افروخته مىشود . نزديك است كه روغنش - هرچند بدان آتشى نرسيده باشد - روشنى بخشد . روشنى بر روى روشنى است . خدا هركه را بخواهد با نور خويش هدايت مىكند و اين مثلها را خدا براى مردم مىزند و خدا به هرچيزى داناست .
( 2 ) . نام كامل او ابو اسحاق محمّد بن هارون الرشيد و از خلفاى عباسى است . عموريه را فتح كرد و سامرا را ساخت . وى در سال 227 ق . درگذشت . بنگريد به : تاريخ بغداد ، ج 3 ، ص 343 - ت .
( 3 ) . در اينكه لختى توقف كنى ايرادى نيست تا پيمان آن سراىهاى ويرانه برجاى گذاريم .
( 4 ) . شجاعت عمرو ، همراه با گشادهدستى حاتم و بردبارى احنف و هوشمندى اياس .
( 5 ) . بر من خرده مگيريد كه براى او مثلى فروتر از وى و مثلى نارسا در گشادهدستى و دليرى زدهام .
چراكه خداوند براى نور خود به كمتر مثال زده است : به چراغدان و به مشعل .