يكى به مردى در مرگ پسرش چنين تسليت گفت : در حالى كه فتنه بود « 1 » تو را شادمان داشت و در حالى كه صله و رحمت شد تو را اندوهگين ساخت . « 2 »
ابن مكرّم « 3 » براى سرسلامتى دادن به مردى در مرگ برادرش چنين گفت : به خداوند سوگند براى تو و برادرت مثلى نيافتم مگر اين سخن خداوند كه فرموده است :
فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ
« 4 » .
محمّد بن عبد الملك « 5 » گفته است : خداوندى كه داراى قدرت برتر و مشيت توانمندتر است بندگان را براى ماندن تا مدتى معين و سپس بازگشت به ميعادى روشن آفريد و دنيا را سراى آزمون و سنجيدن قرار داد . خداى بندگان خويش را در اين سراى زنده مىدارد تا « كسانى را كه ايمان آوردهاند خالص گرداند و كافران را به تدريج بكشد » . « 6 »
اسكافى گفته است : بارى ، خداوند كه در آنچه تقدير فرموده حكيم و در آنچه تدبير كرده عليم است ، خلق را گونهها آفريد « 7 » و براى آنان اجلها و عمرها حتمى ساخت ؛ مدت آنان را به كرانهاى محدود گرداند و شمارشان را نيز محصور بداشت ؛ در برون آوردن آدميان از نيستى به هستى بر آنان منت نهاد در حالى كه خود به حكمت بازگرداندن آنان به نابودى ، و نه جاودانگى ، بس آگاه بود و مردمان را بدين راه نمود كه « جز ذات او همه چيز نابود شونده است » « 8 » و نيز بر اين حقيقت راه نمود كه هر آفريدهاى آنچه را خدا به او ارزانى داشته است واخواهد نهاد . در اين نكته پادشاه و پيامبر و ضعيف و قوى با يكديگر برابرند ، نه قوى اجل را مغلوب خويش مىسازد و نه ضعيف بر پيرى و درماندگى چيره مىگردد ، بلكه هركه بميرد از او ارث برند و هركه زاده شود روزى دوباره برانگيخته شود تا خداوند خود وارث زمين گردد و به داورى ميان بندگان پردازد و آنگاه بندگان آن روزى را كه وعدهاش بديشان داده مىشود
هامش
( 1 ) . اشاره به آيهء 46 سورهء كهف .
( 2 ) . متن را بنگريد در : العقد الفريد ، ج 3 ، ص 307 - ت .
( 3 ) . نام كامل او محمّد بن مكرم بن على بن احمد انصارى است . بنگريد به : فوات الوفيات ، ج 2 ، ص 524 - ت .
( 4 ) . رعد / 17 : امّا كف ، بيرون افتاده از ميان مىرود ولى آنچه به مردم سود مىرساند در زمين باقى مىماند .
( 5 ) . نام كامل او ابو جعفر محمّد بن عبد الملك زيات وزير است . دربارهء او بنگريد به : تاريخ بغداد ، ج 2 ، ص 342 .
( 6 ) . اقتباس از آيهء 141 سورهء آل عمران :وَ لِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ يَمْحَقَ الْكافِرِينَ- م .
( 7 ) . اشاره به آيهء 14 سورهء نوح :وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْواراً- ت .
( 8 ) . اقتباس از آيهء 88 سورهء قصص :كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ- م .