نه عادتا در زمانى ديگر يافت شده و نه همانند آن به هيچ صاحب قدرت و سلطنتى عطا گرديده است : ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ . « 1 »
فصل [ 33 ] : سرزنش و نكوهش
عبد الحميد گفته است : تو اگر روى كنى سر از تنت ببرند ، اگر پشت كنى به سويت افكنند ، اگر بمانى تو را بترسانند و اگر بگريزى در پى تو آيند . خداوند در كمين است و تو را به بسته شدن همهء راهها بر رويت كيفر مىدهد . اگر توانستى در دريا راهى بجويى « 2 » يا در زمين نقبى سراغ كنى « 3 » بكن . آنكه هشدار داده بهانه را تمام كرده است و نه گريزى است ، نه بر ديگران گناهى و « امروز در برابر فرمان خدا هيچ نگاهدارندهاى نيست ، مگر كسى كه خدا بر او رحم كند » « 4 » . هيچ برونشدى از تقدير او هم نيست . اگر بازگشتى و توبه كردى ، خداوند توبهپذير و مهربان است و اگر پشت كردى و مخالفت ورزيدى ، خداوند شكستناپذير و انتقامستان است . اسكافى گفته است : آيا به ياد نمىآورى فرجام آنان را كه پيش از تو بودند و هم نيرنگى فزونتر داشتند ، هم قدرتى بيشتر ، هم وضعيتى دشوارتر و هم چارهها و شيوههايى فراوانتر ، آنگاه كه بر اين دولت شوريدند و نعمت دولت را ناسپاسى و كفران كردند ؟ مگر خداوند آنان را به جاى آرزوهايى كه داشتند ، اجل نداد و مگر آنان را به جاى رسيدن به آزها با مرگ هماغوش نساخت و از خوارىاى به خوارىاى ديگر درنياورد ؟ پس تو چگونه بر گردنهء چنين انديشهاى گام مىنهى و بر پشت چنين شتر فتنهاى مىنشينى ؟ تو نه از پروردگار خويش مىترسى ، نه هيبت فرمانرواى سرزمين خود مىدارى ، نه به دنياى خويش مىنگرى ، نه به آخرت خود مىانديشى ، نه به پيمان خود وفا مىورزى و نه فكر جان خويش مىكنى ، بلكه پيمان مىشكنى و اين در حالى است كه خداوند مىفرمايد : فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ « 5 » . تو با دين نيرنگ ورزيدى و خداوند مىفرمايد : وَ لا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ . « 6 »