حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ .
« 1 »
بيگمان دامنههاى آن كوهستان به دامن حكومت بازگشت و حق برپا داشته شد و در آن سامان منادى عدالت بانگ برآورد و در همهء آن سرزمين دين بازگردانده شد و نشان بىدينان از آن زدوده گرديد ؛
وَ قِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
« 2 » .
او راست : پرچم مخالفت برافراشت و مخالفت آشكار ساخت و جمعى گردآورد و بانگ برداشت ، امّا گردآمدگان او همه تارومار شدند ، در حالى كه خبرشان پيشاپيش مىآمد و آنان در پى بودند ،
كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ .
« 3 »
او راست : آنان مركب ظلمت را براى فرار برگزيدند و بر آن نشستند تا از چنگ تعقيب بگريزند . گريزان و پشيمان و سرزنشكنان رفتند و چونان كه گناهكاران [ در آن سراى ] از هم گسلند از هم گسستند « 4 » و آنسان كه راستيان از چپيان جدا شوند از هم جدا شدند . « 5 »
فصل [ 28 ] : مفاهيمى پراكنده از فتحنامهها
ابو اسحاق صابى در نامهء فتح بغداد و دربارهء بخشودن رعيت چنين آورده است : ما به بردبارى خويش از سبكخردان رعيت گذشتيم و همه را به بخشايش خود در بر گرفتيم و از خطاى فرومايگان چشم پوشيديم تا نيكان را شفيع آنان گردانيده باشيم و از اين بيم بداريم كه بيگناه در بر گناهكار آيد و نيكوكار به بدكار درآميخته شود ؛ چه ، آنگاه كه ديدم آنان با اندرزى الهى كه مىگويد : « از فتنهاى كه تنها به ستمكاران شما نمىرسد بترسيد » « 6 » مخالفت ورزيدهاند ما با اين ادب الهى مخالفتى نكرديم كه مىفرمايد :
وَ لا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا
هامش
( 1 ) . انفال / 52 و 53 : رفتارشان مانند رفتار خاندان فرعون و كسانى است كه پيش از آنان بودند . به آيات خدا كفر ورزيدند . پس خدا به سزاى گناهانشان گرفتارشان كرد . آرى ، خدا نيرومند سخت كيفر است . اين بدان سبب است كه خداوند نعمتى را كه بر قومى ارزانى داشته است تغيير نمىدهد مگر آنكه آنان خود آنچه را در دل دارند تغيير دهند و خدا شنواى داناست .
( 2 ) . هود / 44 : و گفته شد ، نفرين بر قوم ستمكار .
( 3 ) . انفال / 6 : گويى كه آنان را به سوى مرگ مىرانند ، در حالى كه ايشان خود مىنگرند .
( 4 ) . اشاره به آيهء 59 سورهء يس :وَ امْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ- ت .
( 5 ) . اشاره به آيههاى حاكى از اصحاب شمال و اصحاب يمين - م .
( 6 ) . اقتباس از آيهء 25 سورهء انفال :وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً- م .