امّا آنها از پذيرش آن خوددارى كردند و ترسيدند . در تفسير اين آيه هم كه فرمود :
لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها
« 1 » آمده است كه « صغيره » لبخند و « كبيره » خنده است . پس تو را به فراتر از اينها چه گمان ؟
راوى گفته است : منصور از شنيدن اين اندرز سخت گريست . « 2 »
مؤلف گويد : روزى عمرو بن عبيد « 3 » بر منصور كه هنوز به خلافت نرسيده بود و آن لحظه در حال خوردن بود وارد شد . منصور [ از كنيز ] پرسيد : اى كنيز ، آيا در ديگ باقيماندهاى هم هست ؟ گفت : نه . گفت : آيا نزد تو چيزى هست كه با آن براى ابو عثمان ميوهاى خريدارى شود ؟
گفت : نه . پس منصور اين آيه را خواند :
عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ
« 4 » .
بعدها در روزگار فرمانروايى منصور نيز يكبار ديگر عمرو بن عبيد به حضور او رسيد .
گفت : اى امير مؤمنان ، آيا به ياد مىآوريد روزى را كه به آن كنيز چنين و چنان گفتيد ؟ گفت :
آرى . پرسيد : و به خاطر مىآوريد كه اين آيه را خوانديد ؟ گفت : آرى . عمرو گفت : اينك خداوند دشمنت را نابود كرده و تو را جانشين ساخته است . بنگر كه چه مىكنى ! « 5 »
يحيى بن خالد « 6 » به ابن سماك گفت : مرا اندرز ده . گفت : ناكام و زيانكار است كسى كه در بهشتى كه پهنايش آسمانها و زمين است « 7 » هيچ جايى نداشته باشد . ابن سماك كه اين شنيد سكوت گزيد .
هامش
- درگذشت . بنگريد به : الطبقات ، ص 315 و 316 ؛ حلية الاولياء ، ج 6 ، ص 135 و پس از آن - ت .
( 1 ) . كهف / 49 : هيچ كار كوچك و بزرگى را فرونگذاشته جز اينكه همه را به حساب آورده است .
( 2 ) . خبر را بنگريد در : حلية الاولياء ، ج 6 ، ص 137 - ت .
( 3 ) . او را به كنيه و لقب ابو عثمان بصرى خوانند . يكى از پارسايان مشهور بود كه به اندرزهايش به منصور نامور شد . او را خطبهها و رسالههاى فراوانى است . بنگريد به : تاريخ بغداد ، ج 12 ، ص 166 - ت .
( 4 ) . اعراف / 129 : اميد است كه پروردگارتان دشمن شما را هلاك كند و شما را در روى زمين جانشين آنان سازد .
( 5 ) . خبر را بنگريد در : تاريخ الخلفاء ، ص 268 - ت .
( 6 ) . نام كامل او يحيى بن خالد بن برمك است . مهدى كار تربيت فرزند خود هارون را به او واگذاشت و هارون او را پدر خويش مىخواند . وى به سال 290 ق . درگذشت . بنگريد به : وفيات الاعيان ، ج 5 ، ص 272 - ت .
( 7 ) . اشاره به آيهء 133 سورهء آل عمران :وَ سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ- ت .