آن چنين آورد : هيچكس از تعليم و تعلم بىنياز نشود ؛ چه ، نياز انسان به آن در همهء آيينها ، حرفهها ، آداب ، انساب ، مذاهب و مكاسب گريزناپذير است و نه كاتب ، نه حاسب ، نه پيشهور و نه هيچكس ديگر با هر كار و هر مذهب از اين بىنياز تواند بود كه حرفه خويش را از آنكه از او آگاهتر است فراگيرد و به آنكه از او ناآگاهتر است بياموزد . برپايى مردمان به دانش و فراگيرى است و در اين ميان آموزگار از آنكه فرامىگيرد برتر است ؛ چرا كه صفت علم از كمال و سودرسانى به ديگران حكايت دارد و از آن سوى ، متعلم صفتى حاكى از كاستى و بهره جستن است . همين اندازه در نادانى كس بسنده كند كه آن كارى را كه خدا پيامبر خويش صلّى اللّه عليه و آله را بدان ستوده بنكوهد ، در حالىكه خداوند فرموده است :
وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها
« 1 » و
وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً
« 2 » . او در وصف پيامبر خويش نيز فرموده است :
وَ يُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ
« 3 » .
فصل [ 6 ] : نكوهش علم انساب
يكى از عالمان گفته است : چگونه آفريدهاى مىتواند مدعى دانستن همهء انساب شود ، در حالىكه خداوند مىفرمايد :
وَ عاداً وَ ثَمُودَ وَ أَصْحابَ الرَّسِّ وَ قُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً
« 4 » .
سپس فرموده است :
وَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ
« 5 » و
وَ رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ
« 6 » .
پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مىفرمود : نسابان دروغ مىگويند ، نسابان دروغ مىگويند ، نسابان دروغ مىگويند .
او تا معد بن عدنان تبارها را برمىشمرد و نسبت فرزندان قحطان را ياد مىكرد . امّا از آن
هامش
- رساند و جامع علوم قديم و جديد شد . او در آثار خود شيوهء فيلسوفان را پىمىگرفت . بنگريد به : الفهرست ، ص 204 - ت .
( 1 ) . بقره / 31 : و خدا همهء معانى نامها را به آدم آموخت .
( 2 ) . كهف / 65 : از نزد خود به دو دانشى آموخته بوديم .
( 3 ) . بقره / 151 : و به شما كتاب و حكمت مىآموزد و آنچه را نمىدانستيد به شما ياد مىدهد .
( 4 ) . فرقان / 38 : و نيز عاديان و ثموديان و اصحاب رس و نسلهاى بسيارى ميان اين جماعتها را هلاك كرديم .
( 5 ) . ابراهيم / 9 : و آنان كه بعد از ايشان بودند و كسى جز خدا از آنان آگاهى ندارد .
( 6 ) . نساء / 164 : و پيامبرانى را فرستاديم كه در حقيقت ماجراى آنان را قبلا بر تو حكايت نموديم و پيامبرانى را نيز برانگيختهايم كه سرگذشت ايشان را بر تو بازگو نكردهايم .