گفتهاند : نخستين كسى كه معناى اين سخن تازيان را به ياد آورد كه گفتهاند « النار و لا العار » « 1 » ابليس بود . خداوند از زبان او چنين حكايت كرده است :
أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً
. « 2 »
رافع بن ليث بن نصر بن سيار « 3 » همين راه را در پيش گرفت ، زمانى كه گفت :
النار لا العار فكن سيدا * فرّ من العار الى النار
و تلك اخلاق كنانية * خصّ بها نصر بن سيار
فهنّ فى ليث و فى رافع * تراث جبّار لجبّار « 4 »
يكى از عالمان گفته است : از قياس حذر كنيد ؛ چه ، نخستين كسى كه قياس كرد ابليس بود ، آنگاه كه گفت :
أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ
. « 5 »
يكى از پيشينيان را دربارهء بدترين پيشه پرسيدند . گفت : پيشه دلالان ! زيرا آنان دروغگوترين كسانند و كارشان جز با دروغ پيش نمىرود . نخستين كسى كه دلالى كرد ابليس بود كه به آدم گفت :
هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْكٍ لا يَبْلى
. « 6 »
چون اين شعر ابو نواس را براى مسمع بن عاصم « 7 » خواندند كه گفته است : « 8 »
هامش
( 1 ) . آتش آرى ، ننگ نه .
( 2 ) . اسراء / 61 : آيا براى كسى كه از گل آفريدى سجده كنم ؟
( 3 ) . او از كسانى است كه در روزگار مأمون شوريد و مردم را به خويش خواند و هر ثمه نايب حكومت در عراق به جنگ او برخاست . گفتهاند : وى به سال 194 يا 195 ق . كشته شد . بنگريد به : تاريخ الطبرى ، ج 6 ، ص 508 ، ابيات را نيز بنگريد در : حماسة الظرفاء ، ج 1 ، ص 20 - ت .
( 4 ) . آتش آرى ، امّا ننگ هرگز ! پس ، از ننگ به آتش بگريز
اين خوبى كنانى است كه به نصر بن سيار گزين شده است
و اينك در ليث و در رافع نيز هست : ميراث صاحب قدرتى براى صاحب قدرت ديگر .
( 5 ) . اعراف / 12 : من از او بهترم . مرا از آتش آفريدى و او را از گل .
( 6 ) . طه / 120 : آيا تو را به درخت جاودانگى و ملكى كه زايل نمىشود راه نمايم ؟
( 7 ) . مسمع بن عاصم از كسانى است كه ذهبى در ميزان الاعتدال ( ج 3 ، ص 170 ) از آنان ياد كرده است . او حديث نيز روايت كرده است ، ولى از حديث وى پيروى نمىشود .
( 8 ) . اين دو بيت در ديوان ابى نواس ( چاپ غزالى ، ص 315 ) و نيز احسن ما سمعت ( ص 26 ) آمده و نخستين بيت در ديوان چنين روايت شده است :
عجبت من ابليس فى تيهه همين بيت در كتاب احسن ما سمعت نيز اينگونه روايت شده است :عجبت من ابليس فى لعنته * و خبث ما اظهر من نيته- ت .