شبى چون يحيى بن اكثم « 1 » آهنگ رفتن از حضور مأمون داشت ، مأمون به او گفت : فردا پگاهان بيا تا در خوردن هريسه كمك كنى . گفت : اى امير مؤمنان ! من و صبح به اسبان گرو مانيم . چون صبح فردا شد هنوز هوا تاريك بود كه به آهنگ سراى مأمون بر مركب نشست .
هنگامى كه در مجلس مأمون نشست ، آشپز به حضور آمد و ايستاد . مأمون گفت : اى يحيى ، آيا مىدانى او چه مىخواهد ؟ گفت : نه ، اى امير مؤمنان ! گفت : او مىخواهد بگويد فراهم ساختن هريسهاى را كه فرموده بوديم از ياد برده است . يحيى گفت : ناگزير با او همانگونه برخورد شود كه با آدم شد ، هنگامى كه او را از بهشت راندند و كيفرش دادند . « 2 »
يكى از پيشينيان گفته است : نخستين گناهى كه با آن در زمين و آسمان خدا را نافرمانى كردند حسد بود . در آسمان ابليس بر آدم رشك برد ، آنگاه كه از سجده در پيشگاه او خوددارى ورزيد « 3 » ؛ و در زمين نيز پسر آدم بر برادر خود هنگامى كه قربانى او پذيرفته شد حسد ورزيد و او را كشت . « 4 »
قاضىاى در يكى از مسجدهاى مصر نشست ، در حالىكه ثور بن يزيد « 5 » نيز آنجا بود .
چون قاضى به قرائت قرآن پرداخت به آيه سجده رسيد . پس سجده كرد و همه نيز چنين كردند . چون سر از سجده برداشت ، ثور را ديد كه سجده نكرده است . پس اين آيه را خواند :
فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ
. « 6 » ثور در پى آن گريخت و ديگر هيچ بدان مسجد بازنگشت .
هامش
- آن وعدهء خويش را از ياد بردى ! و البته فراموشى بخشوده است . ببخشاى كه نخستين انسان خود نخستين فراموشكار است .
( 1 ) . يحيى بن اكثم از بزرگترين فقيهان و قاضى نيز بود . از سفيان بن عيينه روايت كرده و ترمذى نيز از او حديث نقل كرده است . بنگريد به : ميزان الاعتدال ، ج 1 ، ص 174 ؛ طبقات الحنابلة ، ج 1 ، ص 410 - ت .
( 2 ) . اشاره به آيهء 36 سورهء بقره :فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ- ت .
( 3 ) . اشاره به آيههاى 33 حجر :قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍو 61 سورهء اسراءإِلَّا إِبْلِيسَ قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً.
( 4 ) . اشاره به آيهء 27 سورهء مائده :وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ.
( 5 ) . ابو خالد ثور بن يزيد كلاعى يكى از حافظان و داراى حديثى صحيح بود . به سال 153 ق . درگذشت . بنگريد به : ميزان الاعتدال ، ج 1 ، ص 174 - ت .
( 6 ) . حجر / 30 و 31 : پس فرشتگان همگى يكسره سجده كردند ، جز ابليس كه خوددارى كرد از اينكه با سجدهكنندگان باشد .