بنابر اين در تحدّى قرآن آنچه معيار است ناتوانى سخنوران عرب عصر بعثت در آوردن همانندى براى قرآن است ، بىآن كه از اين مسئله چنين استنباط شود كه دلالت اعجاز آن بر صحّت نبوّت ، خاصّ يك عصر معيّن و نه ساير اعصار ، و خاصّ اعراب و نه غير عرب مىباشد .
در واقع ، در آميختن اين مسئله كه ثبوت ناتوانى مشركان عرب از آوردن سورهاى همانند سورههاى قرآن مبارزهء بلاغت را به نفع قرآن پايان داد ، با اين مسئله كه معجزه براى هميشه باقى است و به وسيلهء آن حجّت بر همه مردم در طول روزگاران تمام مىشود ، سبب آن شده كه در اين امر شبهات فراوانى پديد آيد و جدلى طولانى در آن صورت گيرد .
قاضى عبد الجبّار معتزلى سخن كسانى را نقل كرده كه مىپرسند غير اعراب ، يعنى كسانى كه اساسا با فصاحت عربى آشنايى نداشتهاند چگونه به برترى كلام فصيح بر غير فصيح پى مىبرند ؛ و اگر نمىتوانستهاند به اين امر پى برند چگونه مىتوان گفت قرآن براى آنها نيز حجت الهى و آيت خداوند است .
وى آنگاه به اين پرسش چنين پاسخ داده كه غير اعراب نيز از طريق پى بردن به ناتوانى اعراب از رويارويى با آن در شرايطى كه انگيزههاى فراوانى براى اين كار داشتهاند ، اجمالا به شناخت اعجاز قرآن مىرسند .
قاضى عبد الجبّار به اطالهء سخن دربارهء موضع غير اعرابى پرداخته كه حتّى با ميزان معمولى فصاحت نيز آشنايى ندارند تا چه رسد به اين كه كلام فراتر از اين حد را بشناسد . وى اظهارات اساتيد خود را در اين مسئله ذكر كرده ، مىگويد :
اين كه برخى مىگويند در شرايطى كه در ميان غير اعراب نه آوردن همانند قرآن و نه امتناع چنين چيزى براى آنان تصوّر نمىشود و بنابر اين توانايى يا ناتوانيشان در اين امر چيزى را ثابت نمىكند ، چگونه مىتوان آنها را مخاطب تحدّى دانست و در برابر آنان به قرآن احتجاج كرد - اين گفته - سخنى دور از حقيقت است ؛ زيرا ما نمىگوييم خداوند غير اعراب را نيز به مبارزه با قرآن در عرصه بيان و بلاغت فرا خوانده بلكه مىگوييم او تنها كسانى را كه اهل اين كارند به هماوردى خوانده ، و آنگاه ناتوانى آنان را در اين امر دليلى بر نبوّت او براى همگان و دليلى بر اين قرار داده كه قرآن از حدّ عادت عرب در فصاحت و بلاغت بيرون است . . . بنابر اين آنان مىدانند ناتوانى اهل اين زبان از رويارويى ، خود دليل صحّت نبوّت است ، و به همين سبب اگر معرفت اين امر براى آنان ميسّر گردد آنان نيز ، در اين مسئله كه حجّت بر ايشان تمام شده ، همان وضعيّت اعراب را خواهند داشت ، و اگر چنين
الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — صفحة 65
مساهمون: عائشة عبد الرحمن ( بنت الشاطئ )
ص٦٥