احزاب / 12 :
« إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً »
« چون منافقان و كسانى كه دلهايشان بيمار است مىگويند خدا و رسول او جز وعدهاى دروغ به ما ندادهاند » ؛ احزاب / 60 :
« لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا »
« اگر منافقان و كسانى كه دلهايشان بيمار است و نيز كسانى كه در مدينه ترس و وحشت ايجاد مىكنند دست بر ندارند تو را عليه آنان بر مىانگيزم و پس از آن است كه جز مدّتى اندك در جوار تو نمىمانند » .
بنابراين ، عطف « كسانى كه دلهايشان بيمار است » بر « منافقين » گواه آن است كه در بيان قرآنى لزوما مغايرت و تفاوتى ميان نفاق و بيمارى دل وجود دارد و عطف اين دو بر يكديگر آن را اقتضا مىكند .
راغب بيمارى دل را به همهء رذايل اخلاقى چون جهل ، ترس ، بخل و نفاق تعميم داده و مىگويد :
نفاق و كفر و رذايلى همانند آنها به مرض تشبيه مىشوند : يا بدان خاطر كه مانع ادراك فضايل مىگردند ، همچون مرض كه مانع فعاليتهاى بدنى مىشود ؛ يا بدان خاطر كه مانع تحصيل حيات اخرويى مىگردند كه خداوند - تعالى - در كلام خود درباره آن مىفرمايد : « سراى آخرت سراى زندگى است » ؛ و يا بدان خاطر كه به سبب آن نفس انسان به سوى اعتقادات پست منحرف مىشود ، چنان كه تن مريض به چيزهايى كه برايش مضرّ است ميل دارد .
مىگويم : اگر كه عطف « منافقين » بر « كسانى كه دلهايشان بيمار است » مانع ترادف اين دو و تفسير « بيمارى دل » به « نفاق » باشد ، تعميم و اطلاق در تفسير اين بيمارى به همهء رذايل چنان كه در تفسير راغب مشاهده مىكنيم - مشتمل بر توسّعى غير دقيق خواهد بود ؛ چه ، سياق آياتى كه از « بيمارى دل » سخن مىگويد تفسير اين بيمارى را به عموم جهل و ترس و بخلى كه راغب مىگويد نمىپذيرد ، بلكه هر جا سخن از بيمارى دل است اين بيمارى اختصاصا به چيزهايى مربوط مىباشد كه به عقيده و دين بر مىگردد ، همانند كفر ، ترديد آوردن ، نفاق ، و كينه ؛ چنان كه صريح آيات ذيل بر اين مطلب گواهى مىدهد :
مائده / 52 :
« فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ »
« آنهايى را كه در دل مرضى دارند مىبينى كه به سويشان مىشتابند و مىگويند مىترسيم