عبادك يخطئون و أنت ربّ * بكفّيك « 146 » المنايا و الحتوم
يعنى : بندگانت خطاكارند و تو پروردگارى هستى كه هر مرگ و هر سرنوشت لازمى به دست توست .
اين كلمه در آيهء مريم / 71 آمده است :
« فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا * ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا * ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا * وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا »
. يعنى : به پروردگارت سوگند آنها و نيز شياطين را گرد مىآوريم و سپس همه را به زانو نشانده ، بر اطراف جهنّم احضار مىكنيم و سپس نيز از هر گروه كسانى را كه بيشتر از ديگران در برابر خداى رحمان سركشى داشتهاند از ميان جمع بيرون مىكشيم .
ما خود بدين آگاهتريم كه چه كسانى سزاوارترند كه به دوزخ در افكنده شوند . هيچيك از شما نيست مگر اين كه بدان وارد مىشود و اين بر پروردگارت حكمى حتمى و لازم است .
اين كلمه ، به صيغه و مادّه ، تنها يك بار در قرآن آمده است .
ابن اثير نيز در النهاية و در ذيل حديث « الوتر ليس بحتم كالصّلاة المكتوبة » ( نماز وتر همانند نمازهاى واجب لازم و حتمى نيست ) اين كلمه را به لازم و واجبى كه ناگزير مىبايست انجام پذيرد تفسير كرده است .
سياق كلمه در آيهء موضوع بحث تفسير آن به واجب به معنى وجوب را مىپذيرد و در كنار آن ويژگى معنايى دلالت بر قطعى بودن و نهايى بودن نيز وجود دارد ، چنان كه در زبان ، اين واژه در معنى داورى و محكم كردن و ايجاب آن استعمال يافته ، و « حاتم » به معنى قاضى آمده است . همچنين اين كلمه در تقدير و قضاى حتمى استعمال شده و كلاغ « حاتم » نام گرفته است ، بدان سبب كه از حتمى بودن فراق و جدايى خبر مىدهد . ]
139 - أكواب :
نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « أكواب » .
ابن عباس گفت : « القلال التى لا عرا لها » ( جامهايى بدون دستگيره ) . چون نافع از او پرسيد : آيا عرب با چنين تفسيرى آشناست ، گفت : آرى ، آيا شعر هذلى ( اعشى ؟ ) « 147 » را
هامش
( 146 ) اين بيت از امية بن صلت است و در روايت الاتقان به جاى « بكفيك » « يكفيك » آمده است .
( 147 ) اين بيت در الاتقان و همچنين در معجم غريب القرآن به هذلى نسبت داده شده ، در حالى كه در ديوان الهذليين