نمل / 17 است . با وجود اين روشن نيست چرا وى اين پيش رانده شدن را مقيّد به « خوابيدن پرندگان » ساخته ، در حالى كه در دو آيهء ديگر مشتمل بر اين مادّه چنين قيدى وجود ندارد .
راغب كلمهء « وزع » را به « باز داشتن » تفسير كرده است ، باز داشتنى به عنوان قمع و تسليم كردن و خوار كردن در آيهء نمل / 11 ، و به عنوان مجازات در مورد كسانى كه بنا به مفاد آيات نمل / 82 و فصلت / 19 به سوى جهنّم رانده مىشوند . راغب مىافزايد :
گفته شده : وزوع به معنى ولع داشتن نسبت به يك شىء است . گفته مىشود : « اوزع الله فلانا » در موردى كه خداوند سپاسگزارى را به او الهام كرده باشد ؛ و گفته شده : اين عبارت از « أوزع » مأخوذ است ، گويا كه خداوند شخص را فريفته شكر گزاردن به درگاه خويش ساخته است . همچنين اين كه مىگويد : « اوزعنى ان اشكر نعمتك » بدان معناست كه شكر گزارى را به من الهام كن .
اما معنى درست اين آيه آن است كه مرا شيفتهء شكر خود ساز و چنان كن كه خود را از كفران و ناسپاسى برهانم و جدا كنم . « 137 »
نزديك به همين تفسير است آنچه ابن اثير در شرح حديث « يزع السلطان اكثر مما يزع القرآن » ذكر كرده و اين كلمه را به معنى بازداشتن و منع كردن دانسته [ و بنابراين معنى حديث چنين است : پادشاه بيش از آنچه قرآن نهى دارد مردم را منع مىكند ] . او در موردى دعاى « اللهم اوزعنى » نيز مىگويد : اين عبارت يعنى خداوند را به من الهام كن و مشتاقم ساز . « 138 »
از اين نكته نيز غافل نمىمانيم كه كلمهء « يوزعون » كه موضوع مسأله مىباشد در هر سه آيهء مشتمل بر آن به صورت مجهول آمده و همه نيز از محشور شدن و گرد آورده شدن ( سپاه سليمان ، اهل تكذيب و بالأخره دشمنان خداوند ) سخن مىگويد و اين خود بر آن گواهى مىدهد كه در مدلول اين كلمه راندن به سوى محلّ تجمّع به صورت قهرى و اجبارى منظور شده است .
شايد اصل مدلول اين كلمه در لغت نيز راندن و پيش بردن همراه با اجبار است و « موزع » بر اساس ارادهء كسى ديگر پيش برده مىشود و « دفع » او در مورد كسانى كه به سوى محشر رانده مىشوند عنوان اجبار ، و در دعا عنوان واداشتن و توجّه دادن دارد .
با توجّه به همين ويژگى معنايى تشتت ، حيرت و از هم پاشيدگى در پيش راندن اجبارى يك جمع است كه در واژهء « اوزاع » ( جمعيتها ) مفهوم تفرّق و پراكندگى نيز پديد آمده است .
هامش
( 137 ) ر ك : المفردات .
( 138 ) النهاية .