و لا يوم الحساب و كان يوما * عبوسا فى الشدائد قمطريرا
يعنى : و نه روز حساب ، بلكه روزى بود ترشروى و چهره در هم كشيده در سختيها .
[ اين كلمه در آيهء انسان / 10 ، دربارهء ابرار آمده است :
« إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً * فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً »
. يعنى : ما از پروردگارمان بيم روزى داريم ترشروى و چهره درهم كشيده . پس خداوند آنان را از آسيب آن روز نگه داشت و با خرمّى و شادمانى روياروى ساخت .
اين كلمهء « قمطرير » به صيغه و مادّه تنها يك بار در قرآن آمده است .
تفسير اين كلمه به « آن كس كه از شدّت درد صورتش درهم كشيده مىشود » به عنوان وصف آن روز ترشروى چهره در هم كشيده ، تفسيرى نزديك به نظر نمىرسد . راغب نيز در تفسير « قمطرير » ، در اين آيه ، به لفظ شديد بسنده كرده است . چنين به نظر مىرسد كه مفهوم « ضيق همراه با شدّت و سختى » به دلالت اين مادّه در استعمالات آن در زبان عربى نزديكتر باشد : چه ، در اين زبان « قمطرى » ، به معنى راه رفتن به صورت جمعى است ، كه ضيق و كندى و مقيّد شدن و محدود شدن حركت در آن منظور مىشود ؛ « اقمطّرت العقرب » به معنى آن است كه عقرب خود را جمع كرد و دمش را روى سر آورد ؛ و بالاخره « قمطر القربة » به معنى آن است كه سر مشك را با نخ بست ، و از همين ماده است « قمطر » به معنى جايى كه كتب در آن گرد آورده مىشود . ]
107 - يكشف عن ساق :
نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « يوم يكشف عن ساق » .
ابن عباس گفت : « عن شدّة الآخرة » ( از سختى آخرت ) [ پرده برداشته مىشود ] ؛ و آنگاه به شعر شاعر استشهاد كرد :
قامت بنا الحرب على ساق يعنى : جنگ با همه سختى خود به ما بر پا شد .
[ اين جمله در آيهء قلم / 42 ، دربارهء گناهكاران ، آمده است :
« يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ * خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ »
. يعنى : روزى كه از آن سختى پرده برداشته مىشود و به سجده فرا خوانده مىشوند و نمىتوانند . وحشت در چشمانشان پيداست و