پناه ده تا كلام خداوند را بشنود . سپس او را به جايگاه امن خود برسان ؛ اين بدان سبب است كه آنان طايفهاى نادانند » . ( توبه / 6 ) وى اين آيه را دليل آشكارى بر اين امر دانسته كه كسانى در ميان مشركان وجود داشتهاند كه شنيدن آيات قرآن از سوى آنها حجّتى بر آنان بوده است :
اكنون اگر گفته شود : اگر چنان مىبود كه شما گفتهايد لازم مىآمد همهء سخنورانى كه در عصر بعثت پيامبر - صلّى اللّه عليه [ و آله ] و سلّم - مىزيستهاند در برابر شنيدن آيات قرآن موضع واحدى داشته باشند ؛ در پاسخ گفته خواهد شد : چنين چيزى لازم نمىآيد ؛ زيرا آنان موانع فراوانى [ براى گرويدن به اسلام ] داشتند : از آن جمله اين كه آنان ترديد مىورزيدند ؛ برخى از آنها در اثبات صانع ترديد داشتند ، برخى در توحيد شك مىكردند ، و برخى در نبوّت ترديد مىآوردند .
بنابر اين ، صورت ترديدهاى آنان متفاوت و راههايى كه براى شبهه داشتند جدا از همديگر بود ؛ برخى از آنان شبهات كمترى داشتند و در آيت نبوّت چنان كه شايسته است تأمّل مىورزيدند و تكبّر نيز در پيش نمىگرفتند ، و در نتيجه اسلام مىآوردند . اما برخى ديگر داراى شبهههاى بيشترى بودند ، يا از اين كه به نحو شايسته در آيت نبوّت تأمّل ورزند خوددارى مىورزيدند و يا در بلاغت و سخنورى به بالاترين درجه نزديك نبودند و در نتيجه زمانى به طول مىانجاميد تا تأمّل كنند و بينا شوند و بنگرند و پند گيرند ؛ و يا آن كه نيازمند آن بودند كه در ناتوانى ديگران از آوردن همانندى براى قرآن تأمّل ورزند و به همين سبب نيز وضعيت آنان متوقّف مىماند . . . اما اگر همه آنان از نظر فصاحت در يك درجه مىبودند و موانع و يا عوامل گرايش آنان يكسان مىبود ، همه با هم سر تسليم و پذيرش فرود مىآوردند . . . « 6 »
باقلانى بار ديگر نيز اين مطلب را مورد تأكيد قرار داده و اين بار قدرى افراط ورزيده ، اعرابى را كه در مرتبهء والاى فصاحت قرار نداشتند با غير اعراب برابر دانسته است ، از اين نظر كه :
به همان ترتيب كه براى فردى غير عرب ، اعم از ايرانى و ترك و جز آن ، ميسّر نيست كه به اعجاز قرآن مگر از طريق آگاهى از ناتوانى اعراب سخنور از آوردن همانندى براى قرآن پى ببرند براى اين گروه از اعراب نيز چنين امكانى وجود ندارد .
هامش
( 6 ) باقلانى ، اعجاز القرآن ، ذخائر ، ص 39 - 171 .