سهل الخليقة ماجد ذو نائل « 80 » * مثل السرىّ تمده الانهار
يعنى : خوشخوى و بزرگوار و پر كرم و عطا بخش ، همانند جويى كه از نهرهايى بزرگ سرچشمه مىگيرد .
[ اين كلمه در آيهء مريم / 24 آمده است :
« فَناداها مِنْ تَحْتِها أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا »
. يعنى : كودك او را از زير ندا داد كه محزون مباش . پروردگارت از زير پايت جوى آبى روان ساخت .
اين صيغه تنها يك بار در قرآن آمده است .
اما از همين ماده است :
- فعل مضارع از مادّهء « سرى » در آيه فجر / 4 :
« وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ »
« و سوگند به شب ، چون روى به رفتن نهد » .
- فعل ماضى از « اسراء » در آيهء اسراء / 1 :
« سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ »
« منزه است خداوندى كه شبانه پيامبر خود را از مسجد الحرام . . . برد » .
- فعل امر ، پنج بار ، در فرمان الهى به لوط پيامبر در آيات هود / 81 و حجر / 65 ؛ و فرمان خداوند به موسى در آيات طه / 77 ، شعراء / 53 و دخان / 23 :
« أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي »
،
« فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ »
« شبانه خانوادهات را ببر » .
تفسير « سرىّ » به « نهر كوچك » تقريبى به ذهن است و در كنار آن از ويژگى معنايى « خفا » در همهء استعمالات اين كلمه در قرآن غفلت نمىورزيم . اين ويژگى به صورت واضح خود را در « سرى » و « اسراء » نشان مىدهد و از لفظ « تحتك » در آيهء مريم نيز به خوبى فهميده مىشود . شايد بدان دليل هم كه نهر كوچك ظاهر نيست « سرى » ناميده شده است ، گويا كه به صورتى آرام و پنهان ، مانند حركت در شب ، جريان مىيابد ، و اگر اين گونه نبود مريم بدان نيازى نداشت كه به جريان يافتن چنين نهرى در زير پايش توجّه داده شود .
البتّه برخى از مفسّران « سرى » را در آيه به « شريف » معنى كردهاند . در حديث أمّ زرع نيز آمده است : « فنكحت بعده سريّا » ( پس از او با انسانى شريف ازدواج كرد ) . ابن اثير مىگويد :
يعنى ارجمند و شريف ؛ و نيز گفته شده است : سخاوتمند و با مروّت ؛ و جمع آن « سراة » است ، بر خلاف قياس ، و گاه نيز حرف سين مضموم خوانده مىشود . « 81 »
راغب ميان اين دو نظريه جمع كرده ، مىگويد : خداوند - تعالى - مىفرمايد : « تحتك
هامش
( 80 ) در نسخه چاپى الاتقان « سهل الخليفه ماجد ذونائل » آمده است .
( 81 ) ر ك : النهاية .