و يكديگر را آواره مسازيد و شما به پيمان گردن نهاديد و خود بر آن گواه هستيد اما پس از چندى همين شماييد كه يكديگر را مىكشيد و جماعتى از خود را از خانه و كاشانهشان آواره مىكنيد و بر گناه و ستم عليه آنان همدست مىشويد » ؛ آل عمران / 81 :
« وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ »
« و آنگاه كه خداوند پيمان پيامبران ستاند كه چون شما را كتاب و حكمت دادم ، سپس شما را رسولى آمد كه آنچه را شما داريد تأييد مىكند ، به او ايمان آوريد و او را يارى دهيد . گفت آيا اقرار كرديد و عهد مرا با خود استوار ساختيد ؟ گفتند : اقرار كرديم . گفت : پس گواه باشيد و من نيز با شما گواهى مىدهم » .
در اين دو آيه ، ويژگى معنايى « الزام از طرف مقابل » در واژهء اقرار روشن است و به همين سبب نيز به اثبات و گواه گرفتن بر آن نياز افتاده و شكستن و نقض آن پيمان پس از اقرار ، صورت گناه و ستم و تجاوز يافته است .
اين مطلب خود ردّى بر نظريّهء راغب نيز مىشود كه مىگويد :
« قنوت » لزوم طاعت ، با خضوع است ، و در آيهء
« وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ »
و
« كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ »
اين واژه به هر دوى اين معانى تفسير گرديده و گفته شده است :
« خاضعون » و نيز گفته شده است « طائعون » و همچنين گفته شده است : « ساكتون » ، و البتّه در اين وجه اخير مراد از سكوت سكوت كامل و هر نوع سكوت نيست ، بلكه مقصود همان است كه در حديث ديگر نيز آن حضرت - عليه الصّلاة و السّلام - مىگويد : « در اين نماز هيچ چيز از كلام آدميان روا نيست ، بلكه همه تنها قرآن و تسبيح است كه جايز مىباشد . « 62 »
خضوع و طاعت چنان كه گاه از روى قنوت است ، ميتواند از اجبار و ترس و يا از تقيّه و مماشات نيز ناشى شده باشد . ابن اثير در كتاب خود به تكرار واژهء قنوت در حديث اشاره مىكند و مىگويد :
اين كلمه به معانى متعدّدى مىآيد ، چون طاعت ، خشوع - و آن غير از خضوع است - نماز ، دعا ، عبادت ، شب زنده دارى فراوان و سكوت ؛ و در هر حديثى بسته به اين كه اين لفظ كداميك از معانى فوق را مىپذيرد يكى از اين معانى جارى است . « 63 »
هامش
( 62 ) ر ك : المفردات .
( 63 ) ر ك : النهاية .