صيغهء « خلاق » تنها در اين چهار آيه به كار رفته ، و افزون بر آن ، كلمات ذيل از اين ماده در ساير آيات قرآن آمده است :
- « خلق » ، دو بار ، در آيات : شعراء / 137 :
« خُلُقُ الْأَوَّلِينَ »
؛ قلم / 4 :
« وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ »
؛ - « اختلاق » ، يك بار ، در آيه ص / 7 :
« ما سَمِعْنا بِهذا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ »
؛ - مصدر ، فعل ماضى و مضارع و اسم فاعل از ماده ثلاثى مجرد « خلق » ، در حدود دويست و پنجاه بار ؛ - « خلّاق » ، دو بار ؛ - « مخلّقة » ، دو بار .
سياق آيات چهارگانه مشتمل بر واژه « خلاق » تفسير آن به نصيب را مىپذيرد . اما با وجود اين نيازمند آنيم كه بدانيم ، چرا با آن كه مادّهء خلق غالبا در قرآن در مقوله خلقت و نيز خلق و خوى به كار مىرود ، در اينجا واژه « خلاق » در معنى نصيب استعمال شده است .
در فرهنگ زبان عربى مادّهء « خلق » به معنى تقدير است و در صورتى كه به آفريدگار نسبت داده شود عبارت است از ابداع شىء بدون الگويى قبلى ؛ و « خلق الكلام » يعنى سخن را آفريد ، و « اختلقه » ، يعنى سخنى را افترا بست و جعل كرد ؛ و « الخلاق » يعنى بهرهء فراوان از خير ؛ و « خلق » يعنى سجيّه و طبع . راغب اصفهانى مىگويد :
« خلق » به معنى تقدير درست است . اين واژه در ابداع شىء بدون مبدئى قبلى و بدون تقليد از كارى استعمال شده است . خلق به معنى ابداع تنها از آن خداوند است ؛ و در مورد مردم نيز تنها به دو معنا استعمال مىشود : يكى به معنى تقدير . . . و ديگرى به معنى دروغ : « و تخلقون إفكا » ؛ و هر جا كه « خلق » در وصف كلامى استعمال شود مقصود از آن دروغ مىباشد . به همين دليل نيز بسيارى از عالمان اطلاق واژهء خلق را در مورد قرآن منع كردهاند . . .
خلق به معنى « مخلوق » نيز گفته مىشود ؛ و خلق و خلق در اصل ، يك چيز است ، اما خلق به هيئت و اشكال و صور كه به چشم درك مىشوند ، و خلق به قوايى كه به بصيرت درك مىشوند اختصاص يافته است ، خداوند - تعالى - مىفرمايد :
« وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ »
، و قرائت شده است :
« إِنْ هذا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ »
« 60 » « خلاق »
هامش
( 60 ) اين قرائت مشهور است . اما قرائت ديگر به فتح [ خاء ] و سكون [ لام ] مىباشد : « إن هذا إلّا خلق الاوّلين » . در اين قرائت واژه خلق به « اختلاق » تفسير شده است .