و در واژهء اخير بر خلاف واژهء « تماثل » احتمال تخيّل ، ادّعا ، مشتبه بودن حقيقت و تشبيه واقعى ، همه در كنار هم ، وجود دارد . از همين جاست كه اصطلاح « تمثيل » به حوزهء علم بلاغت راه يافته و در دلالت بر صور استعارى مبتنى بر تشابه و همانندى ، و همچنين دلالت و ضرب المثلهايى كه براى همانند يك چيز آورده مىشود و بالاخره در دلالت بر « مثله » يا همانندى كه بيانگر حالات همانند است به كار مىرود .
بنابراين ، اگر « انداد » را به « امثال » تفسير كنيم چنان مفهومى از همانندى و تماثل را در بر خواهد گرفت كه نه زبان عربى آن را ، به لحاظ مدلول اصلى اين كلمه ، مىپذيرد ، و نه بيان قرآنى چنين معنايى را به ذهن نزديك مىسازد . تفسير آن به « اشباه » نيز مفهومى از شباهت و تشبيه بدين واژه مىدهد كه مراد قرآن نيست ، و اين كه در قرآن كريم ، به رغم كثرت استعمال واژههاى « مثل » و « امثال » در ساير مقامها ، در مقام نفى شريك از خداوند واژهاى جز « أنداد » به كار نرفته ، خود گواهى بر اين حقيقت است .
به ياد ندارم كسى از مفسّران يا لغويان كه آثار و آراء آنان را در اين مقوله خواندهام ، اين نكتهء مبتنى بر استقراء را مورد توجّه قرار داده باشد ، هر چند در مسئلهء تفاوت گذاشتن ميان « امثال » ، « اشباه » و « أنداد » و واژههايى از اين قبيل ، راغب اصفهانى در المفردات ، در ذيل مادّهء « مثل » مىگويد :
« مماثلة » عامترين « 32 » لفظى است كه براى دلالت بر « همانندى » وضع شده است ، چه اين كه « ندّ » در مورد آنچه در جوهر همانند يكديگر است ، « شبه » تنها در مورد آنچه در كيفيّت همانند يكديگر است ، « مساوى » تنها در مورد آنچه در كميّت همانندى دارد ، « شكل » در مورد آنچه در اندازه و مساحت همانندى دارد به كار مىرود ، امّا واژهء « مثل » عام است و در همهء اين موارد به كار مىرود .
در همين حال ، ابن اثير در النهاية چنين اظهار مىدارد :
انداد جمع « ندّ » است و عبارت است از همانند يك شىء كه در اعمال و آثار آن شىء با آن ضدّيت و مخالفت مىورزد و از آن دورى مىگزيند .
ابو هلال عسكرى نيز در باب نهم الفروق اللغويّة به بيان تفاوت ميان اين الفاظ پرداخته ، مىگويد :
هامش
( 32 ) در چاپ الخيريه از المفردات به جاى « اعم » ، « اهم الالفاظ » آمده ، در حالى كه سياق چنين چيزى را تأييد نمىكند .