يا عين هلّا بكيت اربد اذ * قمنا و قام الخصوم فى كبد
« 3 » يعنى : اى ديده ، چرا دم به دم نگريستى ، آنگاه كه ما و دشمنان در اعتدال و استقامت برخاستيم ؟
[ اين كلمه در آيهء بلد / 4 آمده است :
« لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ * وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ * وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ * لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي كَبَدٍ * أَ يَحْسَبُ أَنْ لَنْ يَقْدِرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ »
يعنى : نيازى نيست ، به اين شهر ، در حالى كه تو در آن سكونت دارى ، يا به پدرى و فرزندى كه از او پديد آمده سوگند ياد كنم ، كه ما انسان را در اعتدال و استقامت [ البته بنابر تفسير كبد به اعتدال و استقامت ] آفريديم . آيا انسان گمان دارد كه هيچكس بر او توان نمىيابد ؟ اين كلمه ، به مادّه و صيغه ، تنها يك بار در قرآن آمده است .
من نفهميدهام كه چگونه تفسير اين كلمه به اعتدال و استقامت را مىتوان به معنى اصلى آن نزديك دانست . در حالى كه سياق كلمه در اين آيه ، از مشقتها و سختيهاى گذر از گردنه سخت [ رسيدن به تكامل انسانى ] كه انسان آنها را تحمل مىكند حكايت دارد ، و از ديگر سوى مدلول اصلى اين كلمه در لغت نيز همان مشقت و رنج مىباشد ؛ چه ، در زبان عربى واژه « كبد » ، در اصل ، براى دلالت بر رنجى كه انسان از يك كبد بيمار مىبرد وضع شده ، و سپس ، به صورت مجازى ، به تحمّل رنج و مشقت معنوى نقل يافته است ، و در اين معنى جديد است كه گفته مىشود « وقع فى كبد » يعنى در مشقّت افتاد ، و يا آن كه در مورد كسانى كه با يكديگر دشمنند گفته مىشود : « انهم لفى كبد من امرهم » ، يعنى : آنان در وضعيّت دشوارى گرفتار آمدهاند ، يا « بعضهم يكابد بعضا » يعنى در مشقت كشاكش با يكديگر گرفتارند ، يا گفته مىشود :
« المسافر يكابد الليل » يعنى آن كه مسافر بر مركب ترس و دشوارى سفر در شب مىنشيند [ يا درگير سختى نبرد با شب مىشود ] . بيشتر مفسّران نيز بر اين عقيدهاند كه مقصود از « كبد » در آيهء سوره بلد گرفتارى و مشقت است من به اين تفسير دل آسودهام كه واژه « كبد » در اينجا در معنى دست و پنجه نرم كردن با مشكلات تكليف و پشت سر نهادن خطرات گذر از گردنهاى سخت است كه در آيات بعدى همين سوره بدان اشاره مىكند : « آيا او را دو چشم و زبان و دو لب نداديم و به دو راه رهنمون نگشتيم ؟ پس از آن گردنه سخت نگذشت ، و تو چه مىدانى كه آن گردنه سخت چيست » . « 4 »
هامش
( 3 ) در كشاف همين عبارت آمده ، اما در تفسير ابن هشام ، ج 4 ، ص 215 عبارت « و قام النساء » و در الكامل مبرد ، جمله « و قام العدو » آمده است .
( 4 ) براى اطلاع بيشتر مراجعه كنيد به تفسير سورهء بلد در جلد اول التفسير البيانى للقرآن .