هنگامى كه در فواصل قرآنى عدولى از شيوهء آشناى استعمال لغوى مىبيند به تأمل در مسئلهء فواصل مىپردازد و همهء همّت خود را متوجّه آن مىسازد كه به منظور اثبات صحّت اين عدول بدان استدلال كند كه « عرب در كلام خود به چنين كارى دست مىزند » ؛ و اين عبارتى است كه ما آن را در مواضع متعددى از كتاب مجاز القرآن مشاهده مىكنيم .
فراء هم كه از لغويان قرن دوم است ( فت 207 هق ) در كتاب خود ، معنانى القرآن ، به صورت مستقيم متعرض مسئله فواصل نشده ، هر چند وى ، در تفسير لغوى خود از معانى و مفاهيم قرآن و ترجيح قرائتى در ميان قرائات ، نظريّهء مشخص و صريحى در مورد موضع قرآن نسبت به رعايت فاصله ارائه داده است . به عقيدهء او ، قرآن به صورتى هدفدار « مراعات فاصله » مىكند تا بدين وسيله جمال نظم قرآنى را نشان دهد يعنى آن چيزى را مقدّم يا مؤخّر مىدارد لفظى را بر لفظى ديگر كه داراى همان معناست بر مىگزيند ، به جاى صيغهاى از يك كلمه صيغهء ديگرى از آن را مىآورد تا « فواصل » يا « رئوس آيات » را مراعات كند . « 3 »
فراء به رغم آن كه در موارد فراوانى ، بويژه در سورههاى مكّى ، به مسئلهء « فواصل قرآنى » پرداخته ، امّا از آنها با عنوان « فواصل » نام نبرده ، بلكه با عنوان « رئوس آيات » از آنها ياد كرده است . وى از اين هم ابا كرده كه واژه « سجع » را در چنين مواردى به كار برد ، هر چند چنين چيزى بنابر مذهب او كه مىگويد در نظم قرآنى اين امر به هدف دادن آهنگ به كلام و به خاطر همگونى لفظى مراعات شده ، در قرآن وجود دارد .
در اين ميان ، اين قتيبه - قرن سوم هجرى - مذهب فراء مبنى بر رعايت اين مقاطع لفظى « يا » رئوس آيات را انكار كرده است .
تا قرن سوم هجرت به خوبى مشاهده مىشد كه از قائل شدن به وجود سجع در قرآن ابا داشتند ، و گويا احساس دينى هر فرد مؤمن - به خاطر آن كه اين كلمه از ديرباز بسيار در مورد سجع كاهنان به كار رفته بود - از چنين كلمهاى گريز و نفرت داشت .
امّا ديرى نپاييد كه اين مسئله به معركهء مجادلات كلامى ميان فرقههاى اسلامى وارد شد و به مسئلهء اعجاز به نظم پيوند يافت و كم كم موضوع بحثهاى مستقّلى قرار گرفت .
اشاعره « سجع » را در قرآن نفى كردند و گفتند : اينها تنها « فواصل قرآنى » است . باقلانى نيز در كتاب خود اعجاز القرآن فصلى را تحت عنوان - « در نفى سجع از قرآن » گشوده ، در آن مذهب اشاعره در تفاوت گذاشتن ميان سجع و فاصله را به صورتى مبسوط شرح داد او اين
هامش
( 3 ) به عنوان مثال مراجعه كنيد به توجيه فراء در مورد فواصل سورههاى الرحمن ، ضحى ، فجر ، و ليل در كتاب معانى القرآن ، چاپ دار الكتب ، قاهره ، 1955 م .