آنچه گذشت جملات خبرى منفى به « ليس » در قرآن است .
اما در مورد جملات استفهامى در همه جا خبر منفى به « ليس » همراه با حرف « باء » آمده و حتّى يك مورد نيز استثنا ندارد ؛ و در هيچكدام از آياتى كه دربردارندهء چنين جملاتى است احتمال نفى يا تأكيد نفى وجود ندارد ، بلكه در همهء آنها نفى نقض شده و مضمون به صورت يك اثبات مؤكّد و تقرير الزام آور درآمده است .
اين تقرير و اثبات به حدّى مىرسد كه حتّى نياز به پاسخ براى آنچه از آنان پرسيده شده را نيز از بين مىبرد يا تنها مىبايست با كلمهء « بلى » پاسخ داد كه اختصاصا در مواردى كه از چيزى در قالب يك جملهء منفى پرسش مىشود و حقيقت آن اثبات است به كار مىرود .
اكنون شايسته است به تأمّل در آياتى از قرآن بپردازيم كه در آنها جملات استفهامى منفى به « ليس » آمده و خبر آنها نيز صريح و غير مؤوّل است .
انعام / 30 :
« وَ لَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَ لَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَ رَبِّنا »
انعام / 53 :
« أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ »
اعراف / 172 :
« وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ ، قالُوا بَلى شَهِدْنا »
هود / 81 :
إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ
عنكبوت / 10 :
أَ وَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِما فِي صُدُورِ الْعالَمِينَ
يس / 81 :
أَ وَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ ، بَلى وَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ
زمر / 36 :
أَ لَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَ يُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ
زمر / 37 :
أَ لَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ
احقاف / 34 :
وَ يَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَ لَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَ رَبِّنا
قيامت / 40 :
أَ لَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى
تين 7 / 8 :
فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ
.
در همهء اين آيات نفى ظاهر در جمله نقض شده و به صورت اثبات قاطع و تقرير محض درآمده است . آيا در اين آيات - چنان كه علماى بلاغت مىگويند - معنى تقرير و اثبات از خروج استفهام از معنى حقيقى و اصلى خود ناشى شده است ؟
ميان علماى بلاغت معروف است كه استفهام گاه از معنى اصلى خود خارج مىشود و چنين معنى تقرير و اثباتى را افاده مىكند ، چنان كه گاه معانى ديگرى از قبيل استرحام ، تضرّع ،