حقيقت آن است كه بيان نفى همراه با « باء » و بيان نفى بدون باء در خبر ليس و با اسلوب نفى بسيط و عادى با يكديگر برابر نيستند ؛ چه ، اسلوب نفى بسيط هنگامى به كار گرفته مىشود كه گويندهء جملهء خبريه نسبت به آنچه نفى مىكند يقين ندارد ، بلكه زبانش به نفى گويا مىشود ، ولى در دل وى گويا چيزى است كه از تقرير اين نفى و از جحد منع مىكند ، همان گونه كه در آيهء سوره رعد مشاهده مىكنيم :
وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ
- « كسانى كه كافر شدهاند مىگويند تو فرستاده خدا نيستى . بگو بسنده است كه خداوند ميان من و شما گواه باشد » ( 43 ) .
گاه نيز اسلوب نفى بسيط در مقامى مىآيد كه قبل از نفى خبر به تحقيق بيشتر و حصول اطمينان نسبت بدان ، نياز است ، همانند آيهء سورهء نساء :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ . كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً
- « اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، چون براى جهاد رهسپار شويد نيك تفحّص كنيد و به هر كس كه به شما پيشنهاد صلح كند نگوييد مؤمن نيستى . شما در پى بهرههاى گذراى زندگى دنياييد ، امّا نزد خداوند غنيمتهاى بسيار است . شما پيش از اين نيز چنان بوديد ، پس خداوند بر شما منّت نهاد . پس تفحّص كنيد كه خداوند بدانچه مىكنيد آگاه است » ( 94 ) .
گاه نيز آنچه ما را از تقرير نفى با آوردن حرف « باء » بىنياز مىسازد اين است كه در پى جملهء خبرى [ منفى به ليس ] عبارتى آمده و خبرى را كه يك خبر غيبى از رخدادى كه هنوز به وقوع نپيوسته ، بوده است ، به صورت ماضيى در مىآورد كه تحقّق يافته و گويا وجود گرفته است ، از قبيل آنچه در آيهء سورهء هود مشاهده مىكنيم :
وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ ما يَحْبِسُهُ ، أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَ حاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ
- « و اگر عذابشان را زمانى به تأخير افكنيم گويند : چه چيز مانع آن شده است ؟ هان ، روزى كه عذابشان فرا رسد از آنان بازداشته نخواهد شد ، و آنچه به مسخرهاش مىگيرند آنان را در ميان گرفت » ( 8 ) .
در قرآن كريم تنها همين سه آيه است كه خبر « ليس » همراه با حرف « باء » نيامده است .