البته فخر رازى اين نكتهء مهم را به تدبّر در سر حروف در اعجاز بيانى قرآن پيوند نداده ، بلكه آنها را به عنوان ادات تنبيه تفسير كرده و اين عقيده را ابراز داشته است كه :
فلسفهء آغاز سورههايى از قرآن كه مشتمل بر ذكر « قرآن » يا « تنزيل » و يا « كتاب » است ، با حروف مقطّعه آن است كه قرآن كتابى عظيم ، و انزال امرى گران و كتاب داراى بار سنگينى است چنان كه خود مىگويد : « ما سخنى گران را به تو القاء خواهيم كرد » [ مزمل / 5 ] .
هر سورهاى كه در اوايل آن از قرآن و كتاب و تنزيل سخن به ميان آمده ، پيش از آن ادات تنبيهى آورده شده است تا مخاطب به طور كامل به آن گوش فرا دهد . « 19 »
رازى خود نيز از اين غافل نمانده است كه اين ارتباط ميان حروف مقطّعه و ذكر نام قرآن و كتاب و تنزيل در ابتداى سوره - به گفتهء علماى منطق - جامع افراد و مانع اغيار نيست ، چه ، گران مايه بودن قرآن اختصاصى به سورههايى كه با حروف مقطّعه آغاز شده است ندارد ، و علاوه بر اين سورههايى در قرآن وجود دارد كه در ابتداى آنها از انزال و يا كتاب نام برده شده اما در عين حال سوره با حروف مقطّع آغاز نشده است ، از اين قبيل كه مىفرمايد :
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً
- « سپاس خداوندى را كه اين كتاب را بر بنده خود نازل كرد و هيچ كجى و انحرافى در آن ننهاد » [ كهف / 1 ] ؛
تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً
- « بزرگوار است آن كه فرقان را بر بنده خويش نازل كرد تا بيم دهندهاى براى جهانيان باشد » [ فرقان / 1 ] ؛
إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
- « ما آن را در شب قدر نازل كرديم » [ قدر / 1 ] ؛
تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ * إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ
- « اين تنزيل كتاب است از جانب خداوند عزيز و حكيم . ما اين كتاب را به حقيقت بر تو نازل كرديم ، پس خداى را پرستش كن و دين خود را براى او خالص گردان » [ زمر / 1 و 2 ] .
افزون بر اين در قرآن كريم سورههايى وجود دارد كه در آغاز آنها از ادات تنبيهى جز حروف مقطّعه استفاده شده است ، چنان كه در سورهء نساء و حج و تحريم ، نداء ؛ در سورههايى مانند ضحى ، عصر ، ليل ، فجر ، شمس ، و نجم ، واو قسم ؛ و . . . در سورهء توبه عدم ذكر بسمله به عنوان ادات تنبيه به كار گرفته شده است .
هامش
( 19 ) همان .