اين باره حكمى كرده و يا به فهم و برداشت صحيح رسيده باشد .
آنچه من مىگويم اين است كه اگر اعراب مدلول متعارفى از اين حروف نمىفهميدند ، نخستين كسانى بودند كه اين امر را بر پيامبر - صلّى اللّه عليه [ و آله ] و سلّم - خرده مىگرفتند . اما مشاهده مىكنيم كه آن حضرت حم و ص و از اين قبيل را بر آنان تلاوت كرد ، ولى آنها اين را خرده نگرفتند و به انكارش نپرداختند ، بلكه بدين تصريح كردند كه در برابر فصاحت و بلاغت آن سر تسليم فرود آوردهاند . اين در حالى است كه آنان بسيار آرزومند يافتن يك اشتباه و علاقمند يافتن يك لغزش بودهاند . به همين دليل اين مسئله حكايت از آن دارد كه حروف مزبور در نزد آنان چيزى شناخته شده بوده و با آن احساس بيگانگى نمىكردهاند . « 17 »
اكنون جاى طرح اين سؤال است كه اگر اين حروف نزد اعراب مفهومى داشته آن مفهوم چه مىتوانسته است باشد مسلّم است اگر اين حروف در رديف آيات متشابهى كه تنها خداوند نسبت به آن آگاهى دارد قرار مىداشت آنان نمىتوانستند اين حروف را بشناسند .
بنابر اين فرض هم كه بگوييم اين حروف تشكيل دهندهء اسم اعظم يا نام فرشتهاى از فرشتگان يا پيامبرى از پيامبران الهى مىباشد ، اين حروف از اسرار پوشيده بر انسانها و در نتيجه ، همانند فرض متشابه دانستن آنها ، درك آنها بر اعراب دشوار و ناممكن خواهد بود .
اين را نيز گمان نمىكنيم كه اعراب درس نخوانده به حساب جمل روى آورده و اين حرف را چنان كه « حيى بن اخطب يهودى و برادرش ابو ياسر » بر اين مبنا تفسير كردند ، بر مبناى حساب ابجد تفسير كرده باشند .
اين فرض را هم بسادگى نمىتوان تصور كرد كه اعراب به شمردن تعداد حرف قاف در سوره ق و يا شمردن مواضع خصومت در سورهء ص پرداخته و يا با الهام از الم كه به ترتيب سه حرف از حروف حلق و زبان و لب است ميان آغاز خلقت و پايان آن و مسائل معاش و تكليف كه در ميان اين دو كرانه واقع مىشود ارتباط برقرار كرده باشند .
علاوه بر اينها ، اين پرسش نيز به ردّ همهء اقوال پيش گفته بر خواهد خاست كه چرا تنها در برخى از سورههاى قرآن چنين حروف مقطّعهاى آمده و در ساير سورهها چنين حروفى نيست ؛ هر چند زمخشرى اين پرسش را بىمورد مىداند « چنان كه اگر كسى يكى از فرزندان خود را زيد و ديگرى را عمرو بنامد از او نخواهند پرسيد چرا اين فرزند را زيد و آن را ديگرى
هامش
( 17 ) همان ، ج 2 ، ص 13 .