با اين حرف آغاز شده و علتش نيز آن است كه كلمات فراوانى مشتمل بر حرف قاف در اين سوره آمده است از قبيل ذكر قرآن و خلق و تكرار قول و آمدن مرتّب آن ، قرب به بنى آدم ، تلقّى دو فرشته ، قول عتيد ، ذكر رقيب ، سائق ، قرين ، القاء در جهنم ، تقدّم به وعد يا وعيد پيش فرستادن ، ذكر متقين ، قلب ، قرن ، تنقيب در بلاد يا گشتن در سرزمينها و شهرها ، تشقق يا شكاف برداشتن زمين ، القاء كوههاى استوار در زمين ، بسوق يا بلندى قامت نخل ، رزق ، ترس و محقق شدن آن وعيد الهى « 12 » و از اين قبيل .
در سورهء يونس نيز بيش از دويست كلمه وجود دارد كه در آنها حروفى از « الر » آمده و به همين سبب نيز اين سوره با اين حروف مقطّعه آغاز شده است . سورهء ص نيز مشتمل بر خصومتهاى متعددى است ؛ نخستين آنها خصومت پيامبر - صلّى اللّه عليه [ و آله ] و سلّم - با كفّار است و پس از آن نيز به ماجراى دو خصم در نزد داوود ، دشمنى و تخاصم متقابل دوزخيان ، اختلاف و خصومت ساكنان عالم بالا با يكديگر ، و سپس تخاصم ابليس با آدم « 13 » پرداخته شده است . در سورهء ن و القلم نيز فاصلهها [ كلمات پايان هر آيه ] همه بر اين وزن و همچنين در بردارنده الفاظى مشتمل بر حرف نون است .
من نمىدانم چه توجيهى براى اين سخن اخير وجود دارد با آن كه برخى از آيات سورهء قلم با كلماتى چون عظيم ، الخرطوم ، زعيم ، مكظوم ، و مذموم و برخى نيز با كلماتى چون يكتبون ، صالحين ، متين و مثقلون خاتمه يافته است .
به نظر مىرسد از آنجا كه اين نكته در همهء سورههايى كه با حروف مقطّعه آغاز شدهاند عموميّت نداشته ، زركشى به تأويل و توجيه روى آورده ، و تا آنجا پيش رفته كه اشارههايى بعيد از اين حروف استنباط كرده است ، از اين قبيل كه مىگويد :
الم ، مخارج سه گانه حروف يعنى حلق ، زبان و لب را با مراعات ترتيب ميان اين سه مخرج در بر دارد ، و اين اشاره است به آغازى كه همان آغاز خلقت است ، و پايانى كه آغاز معاد و جهان ديگر است ، و ميانى كه امور مربوط به معاش يعنى تشريع مشتمل بر امر و نهى است و بنابر اين هر سورهاى كه با اين حروف مقطّعه آغاز شده باشد اين سه مسئله را مشمول بحث قرار مىدهد .
هامش
( 12 ) به ترتيب اشاره است به كلمات يا عباراتى در آيات 1 ، 15 ، 2 و مواردى همانند آن ، 16 ، 17 ، 18 ، 21 ، 23 ، 24 ، 31 ، 33 ، 36 ، 44 ، 7 ، 10 ، 11 ، 14 ، از سوره ق . - م .
( 13 ) به ترتيب اشاره است به آيات 1 تا 17 ، 27 تا 26 ، 59 تا 64 ، 69 و 70 و 73 تا 75 از سوره ص . - م .