هنگامى كه اين ابيات را بر او بخوانى « 44 » از آنها به وجد آيد و با شنيدن آنها احساس غرور كند و به لطفى كه در فنّ حذف در عبارت « نظر و تسليم على الطرق » وجود دارد ، و راز سحر گونهاى در شعر بحترى « لى عليك دموع » پنهان است و بالأخره به والايى اين سخن او كه « نجوم لو طلعن بأسعد » و منزلت بلند و دقّت صنعت آن . . . پى برد .
اما درد و گرفتارى آنجاست كه چنين احساسى در ميان مردم اندك است تا آنجا كه گاه براى فردى پيش مىآيد كه در شعر و يا در نامهء خود چيزى از اين فروق و وجوه را در جاى خود و به وجهى نكو و شايسته به كار مىگيرد ، امّا خود احساس نمىكند كه اين وجوه و فروق را در جاى شايسته خود آورده است .
امّا در مورد نادانى نسبت به مواضعى كه اين وجوه و فروق را به درستى نياورده و كلام را ناشايست ساخته است ، اين را حتّى در مورد كسانى كه داراى طبعى زنده و بيدار و قلبى آگاه و بينايند نفى نكن و در مورد آنان كه چون حقيقت را نشانشان دهى نمىبينند و چون رهنمونشان شوى راه نمىيابند نيز بدان كه با او راه به جايى نمىبرى و خود را به رنجى بىحاصل مىافكنى ؛ و آن سان كه در دل يك انسان فاقد ذوق شعر جاى نمىگيرد اين شأن را نيز كسى كه فاقد ابزار لازم براى فهميدن آن است نمىفهمد . البته مصيبت آن جاست كه آن كس كه فاقد چنين چيزى است گمان كند از آن برخوردار و از كسانى است كه به كمال لازم براى حكم كردن و به شايستگى كافى براى قضاوت كردن رسيده است ، و بدين ترتيب از چيزهايى سخن راند كه اگر از انحراف آنها آگاهى مىداشت از گفتنشان شرم مىكرد .
امّا آن كس كه در درون خويش نقص مىيابد و مىداند دانشى به او داده شده كه به ديگران نيز داده شده است ، تو در برخورد با او در آسودگى كاملى و او انسانى عاقل است كه عقلش او را از اين باز داشته كه از جايگاه خود فراتر رود و خود را به رنج تكلّف چيزى افكند كه اهلش نيست .
جرجانى در ادامهء اظهارات خود به تبيين عقيم بودن دلايل اعجاز در برابر خصم معاندى مىپردازد كه چنان ذوق و احساسى روحى و غرور خاصى ندارد كه بتواند به وسيله آن تفاوتهاى بلاغت در نظم را تشخيص دهد . او يادآور مىشود كه گاه در علومى كه داراى اصول شناخته شده و قوانين مشخّص و روشنى نيز هستند كسى نظر اشتباهى را بر مىگزيند و
هامش
( 44 ) ملاحظه مىكنيد كه جرجانى بر اساس شيوهء خاص خود در دلايل الاعجاز شواهد فراوانى از شعر عرب ، و نه از قرآن ، مىآورد .