عليه الصلاة و السلام - بر او مشتبه نخواهد گرديد » .
وى پس از آن يك خطبه از ابو بكر صدّيق ، وصيّت او به عمر ، دو نامه از ابو عبيدة بن جراح و معاذ بن جبل به عمر بن خطاب و پاسخ وى به آن دو ، فرمان او به ابو موسى اشعرى در تصدّى قضاوت ، خطبهاى از عثمان بن عفان ، نامه وى به على بن ابى طالب [ عليه السلام ] ، رثاى على در مرگ ابو بكر ، دو خطبه از خطبههاى امام على ، نامه او به عبد الله بن عبّاس ، خطبههايى از ابن مسعود ، عمر بن عبد العزيز ، حجّاج بن يوسف ، قسّ بن ساعده ، و همچنين خطبهء ابو طالب در جريان ازدواج پيامبر - صلّى اللّه عليه [ و آله ] و سلّم - با خديجه و . . . را نقل كرده است . « 16 »
وى پس از نقل اين مجموعهء انبوه - كه چهل صفحه از كتاب او را به خود اختصاص داده - تنها با اين جملهء كوتاه اظهار نظر كرده است كه . هر كس در خطبههاى فوق و همانند آنها تأمّل ورزد و گفتار انسانها را از كلام پروردگار جهانيان باز خواهد شناخت » .
وى آنگاه سه صفحه از كتاب خود را از گفتههاى مسيلمه كذّاب و سجاح تميمى پر كرده است تا پس از آن بگويد : « هر كه عقل داشته باشد سبكى اين سخنان بر او پوشيده نخواهد ماند » . « 17 »
او در ادامه به نقل و نقد بيت بيت قصايد مشهور شاعران بزرگ پرداخته و گاه چند ده صفحه از كتاب خود را به بررسى يك قصيده ، از قبيل قصيدهء امرؤ القيس « 18 » اختصاص داده ، و پس از نقل اين همه گفته است :
اما شيوه و نظم قرآن و تأليف و ترتيب آن ، حقيقتى است كه عقلها در درك آن به تحيّر مىماند ، و دريايى است كه انديشه در آن سرگردان مىشود و در وصف آن در مىماند .
اينك ما آن مقدار در بيان جزئيات اين حقيقت برايت مىگوييم كه به وسيلهء آن به مقصود راه برى ، بر انتظار چيره آيى و به هدف برسى و اعجاز را چنين تصوّر كنى كه خورشيد را ، و به كرانه رسيدن بلاغت در اين كتاب را چنان به يقين دريابى كه عجز و ناتوانى [ از رويارويى با آن ] را . . .
بدان اين علم را مكانى بلند و جايگاهى رفيع ، طالبانى اندك و يارانى سست گام و ضعيف است ، نه آن را طايفهاى است كه به حمايتش برخيزند و نه آن را ثابت قدمانى كه به جستجوى دقايقش بپردازند ؛ اين علم دقيقتر از سحر ،
هامش
( 16 ) اعجاز القرآن ، ص 169 - 234 .
( 17 ) همان ، ص 238 - 240 .
( 18 ) همان ، ص 243 - 277 .