رخدادهاى بزرگ و تحوّلات مهم در سيرهء گذشتگان را با خود آورد كه از زمان خلقت آدم - عليه السلام - تا بعثت محمد - صلّى اللّه عليه [ و آله ] و سلّم - به وقوع پيوسته بود » .
البته كسانى كه اين امر را به عنوان وجه اعجاز قرآن ذكر كردهاند نيز نتوانستهاند اين مسئله را از بلاغت و بيان قرآن جدا سازند . آنان خود مىدانستند كه تورات و انجيل در بر دارندهء بسيارى از اخبار ملتهاى گذشته و مشتمل بر داستانهاى پيامبران ، از خلقت آدم [ تا عصر نزول اين كتب ] بوده ، و احتمالا اين ماجراها و اخبار در اين دو كتاب با جزئيات بيشترى نيز ذكر شده ، اما با وجود اين هيچ كس مدعى نشده كه اين كتب آسمانى معجزهء آن پيامبران و آيت نبوّت آنان بوده ، و سراغ نيز نداريم كه عيسى و موسى - عليهما السلام - طايفهء خود را به ميدان اين مبارزه فرا خوانده باشند كه سفر يا فصلى همانند اسفار يا فصول تورات و انجيل بياورند .
روشن است كه قرآن كريم جايگاه بيان و بلاغت در ميان اعراب و درك آنان از فنون سخن را مورد توجه داشته بدان گونه كه [ از ديدگاه قرآن ] مىتوانستهاند در اعجاز اين كتاب از اين نظر داورى كنند .
اعجاز بيانى وجه اعجازى است « كه اكثر عالمان اهل تحقيق آن را اختيار كردهاند » « 22 » و همين نيز بر همهء مباحث متكلمان در مورد اعجاز قرآن سايه گسترده و آنها را تحت الشعاع قرار داده است ؛ خواه در مورد كسانى كه اين وجه را تنها وجهى دانستهاند كه موضع اعراب عصر بعثت در برابر اين كتاب را تفسير مىكند و در اين جهت حتّى به يك سوره از سورههاى قرآن نيز مىتواند تحدّى و هماورد طلبى صورت گيرد ؛ و خواه در مورد كسانى كه در كنار اعجاز بيانى قرآن وجوه ديگرى نيز براى اعجاز ذكر كردهاند ، وجوهى كه هيچ بحثى در آنها نيست و تنها بحث و اختلاف در آن است كه اين وجوه ، از اعجاز نظم و بلاغت قرآن جدا دانسته شود .
واقعيّت آن است كه نخستين كتب تأليف شده در مورد اعجاز ، به رغم اختلاف آراء مؤلّفان آنها و به رغم در بر داشتن اقوال گوناگون متكلمان دربارهء وجوه اعجاز ، بيشتر مباحثى را مطرح كرده كه بيش از هر چيز به مباحث بلاغى شباهت دارد و از آنها چنين استفاده مىشود كه در تصوّر آنان ، اعجاز قرآن به بلاغت آن شناخته مىشود ؛ به عنوان مثال رسالههاى خطابى سنّى [ اشعرى ] ، رمانى معتزلى ، و باقلانى اشعرى از جايگاه خاصى در
هامش
( 22 ) خطابى ، ثلاث رسائل فى الاعجاز ، ص 2 و 24 .