گذشتههاى نزديك اختلاف داشتهاند » . [ 41 ]
عبد العزيز الأهل « خانه جعفر صادق چون دانشگاهى بود كه همواره به حضور عالمان بزرگ در حديث و تفسير و حكمت و كلام مزين بود . در حوزهء درس او غالبا دو هزار تن و گاه چهار هزار تن از عالمان بنام شركت مىكردند . شاگردانش ، از مجموعه مطالبى كه استاد در حديث و ديگر علوم ايراد كرده بود ، مجموعهاى مكتوب پديد آوردند ، كه به مثابهء دائرة المعارف مذهب شيعى و جعفرى است » .
سيد محمد نشأت استاد دانشكده ادبيات در دانشگاه قاهره « ابو عبد الله جعفر صادق بن . . . يكى از امامان دوازدهگانه در مذهب شيعى است . وى از بزرگان اهل بيت نبوت بود و به دليل صداقتش به صادق شهرت يافت » .
فريد وجدى « جعفر صادق ، پسر . . . ، از پيشوايان اهل بيت . . . ، برترى او عظيم است . . . ،
كتاب جفر به او منسوب است . وى اديب بود ؛ در ديانت متقى ، و در عملكرد حكيم بود » . [ 42 ]
پطرس بستانى « اگر پژوهشگرى بخواهد با ضمير پاك ، و واقعبينى معقول ، و خلوص علمى ، و به پيروى از مبانى جديد ، و به دور از احساسات ، و تهى از كينه قلبى و تعصب ، و عارى از نژادگرايى ، به گونهاى درست پيرامون شخصيت امام جعفر صادق ، تحقيق كند و نظر بدهد ، چارهاى ندارد جز اينكه اقرار كند كه وى مجموعهاى بود فلسفى و مستقل ، كه از زندگى و پويايى سرشار و روح مجسم بود ، و او عقلگراى مبتكرى بود كه علوم از وى مىجوشيد ، و انديشههاى نو مىآفريد ، و روشهاى جديد خلق مىكرد ، و نظم و قواعد پديد مىآورد » . [ 43 ]
مركز بحثهاى شرقى عارف ثامر ، و بدرا . عبده خليفه يسوعى دنباله اقوال و آراء عالمان را رها مىكنيم ، و در جاى ديگر نظريات علماى عصر ، از مسلمان و غير مسلمان ، را خواهيم آورد .
اما در اينجا لازم است يك نكته را روشن سازيم ، و آن نسبت دادن جادو و فال به امام صادق است ، كه در گفتههاى برخى از افراد آمده است . اين نسبت
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 90
مساهمون: اسد حيدر
ص٩٠