امويان اين سياست را با خشونت و شدّت اعمال كردند ، و با رفتار و كردار خود با غير عربان ، به برانگيختن آنان كمك كردند . معاويه نخستين كسى بود كه اين روش را بنياد نهاد ، چرا كه او از مساوات و عدالت على در ميان امت آگاه بود و مىدانست كه افراد شرور و ناصالح از اين روش ناخشنود خواهند شد ، و از اين رو بر آن شد تا با تبعيض بين امت ، شروران را به سوى خود بكشد .
مدائنى آورده است كه تنى چند از ياران على نزد او رفته گفتند : اى امير المؤمنين از اين اموال بخشش كن ، بزرگان عرب و قريش را بر غير عربان و بيگانگان برتر بدان ، و از اين طريق كسانى را كه ممكن است راه مخالفت پيش گيرند جذب كن ( اين تقاضا از آن رو بود كه مىديدند معاويه عدهاى را با پول و بخشش مىخرد ) ، اما على فرمود : آيا مىخواهيد حمايت كسانى را به بهاى ستمگرى به دست آورم ؟ [ 45 ] از اين گونه حوادث ، كه انديشمندان غير عرب را نسبت به عربان عقدهدار و كينهورز كرد ، بسيارند .
روى آوردن ابو حنيفه به علم
در شرايطى كه گفته شد ، ابو حنيفه پرورش يافت . خود او از كسانى بود كه در اوضاع آن روزگار آزار ديد ، و از رنجهايى كه همنوعانش ديده بودند آگاهى داشت ، و اين آزارها و تحقيرها بر او سخت گران بود . او كه در كوفه و جاهاى ديگر شاهد كردارهاى زشت و اعمال مخالف اسلام بود ، طبعا تحت تأثير قرار مىگرفت .
پس از آنكه حكومت و قدرت از امويان به عباسيان انتقال يافت ، مواليانى كه سهم مهمى در انقلاب داشتند ، و حتى عباسيان آنان را از خالصترين ياران خود مىدانستند و پيشوايان انقلاب نيز به آنان توجه خاص داشته و به آنان كمك مىكردند ، از جايگاه و موقعيت برجستهاى برخوردار شده و چشمها را با شگفتى متوجه خود كردند . در اين حال عناصر غير عرب گرد ابو حنيفه ، كه پس از استادش حماد كه او نيز از مواليان و پيشواى حوزه علميه شده بود ، گرد آمده و از شخصيت او يارى طلبيدند .
ابو حنيفه مردى بود كه به خويشتندارى ، بلندهمتى ، دلاورى ، و هوشمندى شهره بود او داراى شيوه و روش ويژهاى در برخورد با مشكلات زندگى و حل آنها بود . او چون اهل مبارزه و خطر كردن بود ، مردم از او سخن گفته و بدين ترتيب