را نداشتند . در كوفه در بستر همين حركت و جنبش نوين حوزههاى علمى وسيعى پديد آمد و دانش دوستان در آن حوزهها شركت مىكردند . در كنار حوزههاى فقه ، شعر ، ادب ، علم كلام شكل گرفت كه در آن به مسائلى چون : قضا و قدر ، كفر و ايمان ، بررسى اعمال صحابه در جنگ و . . . مىپرداختند . در اين ميان ابو حنيفه حوزهء كلام را برگزيد . [ 43 ]
كوفه كانون علم و رجال علم گشت ، جنبش فكرى گسترش يافت ، مردمان نيز به جدالها و بحثها روى آوردند . اختلاف بين اهل حديث و اهل رأى بالا گرفت ، و حكومت نيز جانب اهل رأى را گرفت . در اين احوال غير عرب [ 44 ] [ مواليان ] به قصد كسب شهرت و نشان دادن استعداد و نبوغ خود در مجتمع به تلاش برخاستند ، و با انسجام و تمركز و سازماندهى خود قدرت و توانايى خود را نشان دادند ؛ شمار آنان در كوفه افزون شد و جمعيتهايشان پا گرفت و قدرتمند شد . از ميان آنان مردانى به مقامات دولتى دست يافتند ، و كسانى فرمانده نظامى شده و يا به امارت در شهرها گمارده شدند ، و گروهى نيز از عالمان با نفوذ و اديبان و راويان حديث گرديدند . بدين ترتيب اين مواليان دوران سختى و خشونت را پشت سر گذاشته و از عصر استبداد و سنگدلى و تبعيض بين عرب و غير عرب گذشتند . امويان نسبت به خاندان و طرفدارانشان تعصب مىورزيدند و عناصر غير عرب را ، و لو اينكه همدست و همداستان آنان بودند ، تحقير مىكردند ، و برخى از عربان نيز در تحقير ديگران از امويان پيروى مىنمودند . نژادگرايان اموى و پيروانشان ، در تحقير غير عرب و كم بها دادن به آنها ، بر خلاف شرع و سنت و سيره پيامبر اسلام عمل مىكردند .
اصفهانى مىگويد : پيش از آنكه عباسيان به قدرت برسند ، هرگاه عربى در بازار به يك غير عرب برخورد مىكرد و بارى با خود داشت ، آن بار را به آن شخص مىداد تا حمل كند ، در حالى كه غير عرب قدرت مخالفت نداشت .
يك بار يكى از افراد غير عرب با دخترى از اعراب بنى سليم ازدواج كرد .
چون محمد بن بشير خارجى وارد مدينه شد ، ابراهيم بن هشام بن اسماعيل امير مدينه ، نزد او از اين حادثه گله و شكايت كرد ، آنگاه مرد را فرا خواند و زنش را از او جدا كرد ، دويست تازيانه بر او زد ، موى سر و ريش و ابروهايش را نيز تراشيد . محمد بن بشير سرود :
مطابق سنت و عدالت عمل كردى چرا كه بيگانه از حكومت ارث نمىبرد
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 386
مساهمون: اسد حيدر
ص٣٨٦