پيشوايان مذاهب ، از يك سو نويسنده را به دقيق بودن موضوع آشنا مىكند و از سوى ديگر صعوبت و سختى كار را نيز آشكار مىسازد ، چرا كه محقق در برابر خود انبوهى از آراء مختلف مىبيند كه پيروان اين امامان براى تصويرگرى مبالغهآميز شخصيت آنان عرضه كردهاند . اين مدعا را پس از اين روشنتر بيان خواهيم كرد .
در اين ميان بررسى زندگى ابو حنيفه ، به طور خاص ، از دشوارى بيشترى برخوردار است .
استاد ابو زهره مىگويد : گروهى از مردم نسبت به ابو حنيفه تعصب نشان داده و او را تا مقام پيامبران مرسل بركشيدهاند . اينان پنداشتهاند كه تورات به آمدنش بشارت داده ، و پيامبر اسلام از او ياد كرده و او را چراغ امت خود دانسته است . اين گروه در صفات و مناقب ابو حنيفه مطالبى گفتهاند كه بسيار فراتر از شخصيت واقعى و رتبه حقيقى اوست . در مقابل كسانى نيز در مخالفت با ابو حنيفه تعصب نشان داده و او را به زندقه ، خروج از صراط مستقيم ، افساد در دين ، رها ساختن سنت نبوى و حتى مخالفت با آن متهم ساخته و ادعا كردهاند كه او بدون دليل و سند روشن به اجتهاد و اظهار نظر در دين دست زده است .
آنگاه مىگويد : در مناقب ابو حنيفه كتب بسيارى است ، ولى به استناد آنها نمىتوان راه به جايى برد ، چرا كه پارهاى از اين اخبار با گزافه و غلو آميخته است و مىتوان گفت كه حتى يك خبر نيست كه از اغراق تهى باشد ؛ و جدا كردن سره از ناسره نيز با بهرهگيرى از شيوههاى نقد درست امكانپذير است . بنابراين نمىتوان تمامى آن اخبار را نادرست دانست ، همان گونه كه نمىتوان جملگى آنها را پذيرفت و مقبول دانست . بىگمان اين اخبار آميزهاى هستند از حق و باطل ، و بيرون كشيدن حق از باطل به دقت و پژوهش نيازمند است . [ 41 ]
ما در اينجا نمىتوانيم چهرهء واقعى ابو حنيفه را به تصوير بكشيم ، چرا كه آراء فراوانى در برابر ما قرار گرفته و ما را از دستيابى به شخصيت حقيقى ابو حنيفه ناتوان مىسازد ، از اين رو ، نظر ما درباره او روشن نمىگردد مگر اينكه از زاويه تاريخ به او بنگريم .
تربيت و نبوغ ابو حنيفه
ابو حنيفه در سال 80 ه . در خلافت عبد الملك بن مروان اموى زاده شد . و تا سال 150 ه . زيست . البته برخى سال مرگ او را 151 ه . و حتى 153 ه . نيز