نبود . حسين بن على صاحب فخ [ 47 ] نيز در اذان جمله فوق را مىگفت . شيعيان نيز همين سنت را به پيروى از اهل بيت حفظ كرده و ، چنان كه در تمامى امور شيوه ايشان بود ، از ديگران پيروى نكردند .
هدف اين است كه بگوييم در مسائلى كه مقدسى آنها را سبب اعراض مردم از مذهب جعفرى دانسته ، هرگز بدعت نبوده بلكه از مقررات اصيل اسلامى بودهاند .
در بخش مباحث فقهى در مورد مسائل ياد شده و مسائل ديگر بحث خواهيم كرد .
اما در مورد مسائلى كه به گفته مقدسى موجب اعراض مردم از مذاهب ديگر شده ، مجال بحث در اين گفتار نيست .
چگونه مذهب اهل بيت مىتواند بدعت باشد ، در حالى كه اين مذهب پيوند محكمى با كتاب و سنت دارد و نه رأى شخصى در آن دخالت دارد ، و نه قياس . به طور كلى بايد گفت اين مذهب با آنچه كه مخالفانش به آن نسبت مىدهند ، فاصله بسيار دارد ، چنان كه قبلا نيز دلايل اين مدعا را آورديم .
* * * در اينجا بحث پيرامون عوامل تفرقه بين مسلمانان ، كه اختلافات عميقى را بين امت پديد آورد و زلال صفا و پيوند بين مؤمنان را آلوده ساخت ، به پايان مىبريم .
در اين ميان تعصب ، چنان كه پيش از اين گفتيم ، نيرومندترين عاملى بود كه پيوند اسلامى را گسست و اخوت دينى را تباه كرد .
اكنون ، پس از بررسى پيدايى مذاهب چهارگانه و عوامل انتشارشان ، به بررسى زندگى پيشوايان و بنيادگذاران مذاهب چهارگانه مىپردازيم . در اين جلد از چگونگى رشد و زندگى و شخصيت امام ابو حنيفه سخن مىگوييم ، و در جلد دوم از امام مالك بن انس ، در جلد سوم از امام شافعى ، و در جلد چهارم از امام احمد بن حنبل بحث خواهيم كرد .
اما درباره زندگى و شخصيت امام صادق ، در يك جلد بحث نخواهيم كرد ، بلكه در آغاز هر جلد بخشى از احوال و افكارش را خواهيم آورد ، همان گونه كه در آغاز جلد آورديم .
من هرگز ادعا نمىكنم كه در اين دائرة المعارف [ جعفرى ] بحث كاملى از زندگى و آثار و افكارش خواهم كرد ، چرا كه تحقيق پيرامون زندگى آن بزرگوار و مناقب و فضايل وى به سادگى امكانپذير نيست . مشكل از آنجا برمىخيزد كه پژوهشگر زندگى امام صادق درمىماند كه چگونه و از كجا به تحقيق بپردازد و به
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 353
مساهمون: اسد حيدر
ص٣٥٣