جا اين مذهب به صورت آشكارى جلوهگر شد . امروز نيز عراق به پيروى از اهل بيت و دوستى عترت پاك پيامبر شهرت دارد . شيعه در عراق اكثريت دارد و همواره در برابر ستمگريهاى تركان عثمانى با افتخار و سربلندى ، كه تاريخ آنها را در سلسله مبارزات ضد استبدادى با مباهات ثبت كرده ، مقاومت كرده است . همچنين شيعيان عراق در برابر استعمار انگلستان پايدارى كرده ، و در انقلاب 1920 عراق شركت نموده و از استقلال و هويت ملى خود دفاع كردهاند .
در ايران ، شهر قم ، در سدهء اول هجرى تنها كانون شيعى بود . اصولا تشيع در ايران با گامهاى سنگين رشد كرده و توسعه يافته است . زمانى ايرانيان پيرو عباسيان بودند . كسانى از ايرانيان نيز امويان را مىستودند و به آنها يارى مىرساندند . گروهى از نواصب [ كسانى كه امام على را لعن مىكردند ] و طرفداران افراطى معاويه در خراسان بودند كه او را در حد نبوت مىدانستند . اما آيين شيعى به كندى در گذر اعصار و قرون در ايران گسترش يافت ، و امروز حكومت و مردم ايران شيعىاند ، و به خدمتگزارى مذهب اهل بيت اهتمام مىورزند ، و مىكوشند آثار و نشانههايشان را زنده كنند و آرامگاههايشان را تعمير و آباد سازند .
اما تعداد شيعه در يمن ، چنان كه از مسافران آنجا شنيدهايم ، بسيارند . تشيع در يمن از همان صدر اسلام انتشار يافت .
اينها از مهمترين سرزمينهايى بود كه شيعه در آن پديد آمد و رشد يافت ، هر چند كه در همه جاى جهان كم و بيش شيعه وجود دارد . ما در آينده از برخى آثار شيعى و ميراثهاى گرانسنگ آن و خدماتى كه اين طايفه به اسلام كرده ، سخن خواهيم گفت . و نيز خواهيم گفت كه مبارزات آشكار شيعيان با ستمگران ، بىپيرايه و خالص بوده و از هرگونه آزمندى و مال دوستى و مقامپرستى به دور بوده است .
همچنين از آداب شيعى ، كه تأثير پذيرفته از آداب و فرهنگ اسلامى است ، بحث خواهيم كرد . در گذر ايام ذهنيت شيعيان با تجربهها و آزمايشها صيقل يافته ، و غالبا به انديشههاى عميق رسيده ، و معانى دقيقى را دريافتهاند . شيعيان به داشتن عواطف و احساسات انقلابى ممتاز بوده و كوشيدهاند تا با بهرهورى از آن به بيدارى و بازخيزى امت اسلامى دست زنند .
نكته قابل ذكر اين است كه در مورد تاريخ شيعه هنوز تحقيق و پژوهش كافى صورت نگرفته تا پيچيدگيها و ابهامات در باب مبانى و تحولات آن زدوده شود ، چرا كه منابع مربوط به شيعه چندان آشفته است كه راه به حقيقت نمىبرد .
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 315
مساهمون: اسد حيدر
ص٣١٥