افراد ، كه تعدادشان زياد است ، پس از قبول مذهب جديد بدست هم مذهبان پيشين خود آزارهاى فراوان ديدند .
امواج تعصب و خصومتهاى مذهبى چندان افزون شد ، كه تقيه و كتمان عقايد ضرورت پيدا كرد . ابو بكر محمد بن عبد الباقى حنبلى ( د 535 ه . ) در اين باره چنين سروده است :
زبانت را از افشاى سه چيز نگه دار :
سن ، مال ( اگر بتوانى ) و مذهب چرا كه به خاطر اين سه چيز به سه چيز ديگر گرفتار مىشوى :
تكفير ، حسادت و دروغ .
زمخشرى در ادبيات زير تصوير روشنى از اختلاف و درگيريهاى مذهبى و طعن افراد به يكديگر ارائه مىدهد :
اگر از مذهبم بپرسند ، پاسخ نخواهم گفت آن را كتمان مىكنم ، چرا كه اين كار به سلامت نزديكتر است اگر بگويم حنفى هستم ، خواهند گفت :
شيره انگور را حلال مىداند ، كه حرام است اگر بگويم شافعى هستم ، خواهند گفت :
ازدواج با دختر را جايز مىداند ، كه حرام است اگر بگويم مالكى هستم ، خواهند گفت :
گوشت سگ را حلال مىداند ، كه حرام است اگر بگويم اهل حديث و طرفدار آنم ، خواهند گفت :
حيوان است و چيزى نمىداند و نمىفهمد . [ 35 ]
مصيبت بحث درباره خلق قرآن
آنچه در باب خصومتهاى مذهبى گفتيم ، اندكى از بسيار بود كه دستهاى مرموز سياست ، براى ايجاد تفرقه در صفوف مسلمانان و نيل به ديگر اهدافشان ، آن را پديد آوردند و يا به آنها دامن زدند . براى ما سخت ناگوار است كه چنين مطالبى را بازگو كنيم ؛ همين اندازه كه گفتيم ، حاشيهاى بود كه در متن بحث وارد شد تا از حقيقت دفاع و از باطل اعراض شده باشد ، و با ذكر اين نمونهها خواستيم روشن كنيم كسانى چون اسفراينى كه مدعى هستند مذاهب چهارگانه در تمامى مسائل اتفاق