خشمناك بودند ، نامهاى به نظام الملك نوشتند . فتنه بالا گرفت . خليفه در اين انديشه شد كه چگونه صلح و سازش بين طرفهاى درگير ايجاد كند . به قصد تفاهم و آشتى قشيرى و پيروانش ، و نيز ابو جعفر شريف پيشواى حنبليان و طرفدارانش را به محضر خواجه فرا خواند . وقتى كه وزير آنان را به آشتى دعوت كرد ، قشيرى برخاست و گفت : چه صلحى بين ما مىتواند وجود داشته باشد ؟ مىتوان بين دو طرفى كه بر سر امارت و يا ديانت و يا حكومت مىجنگند آشتى برقرار كرد ، اما اينان بر اين باورند كه ما كافريم و ما نيز مدعى هستيم هر كه با اعتقادات ما موافق نباشد كافر است ، پس چه صلحى ؟ [ 32 ] * * * بسيارى از عالمان چون از مذهبى به مذهب ديگر گرويدند ، مورد آزار فراوان قرار گرفتند ، تا آنجا كه گفتند : « هر كس حنفى شود ، خلعت مىيابد و هر كس شافعى شود ، تغرير مىگردد » . [ 33 ]
ابو سعيد ( د 562 ه . ) مذهب حنفى داشت ، وقتى شافعى شد ، دچار رنجها و آزارهاى مختلف شد . چون سمعانى مذهب حنفى را رها كرد و شافعى شد ، مصائب و ناراحتيهاى فراوان ديد ، و به همين دليل آشوب و جنگ بين پيروان دو مذهب پيش آمد ، و شعلههاى آن عراق و خراسان و مرو را فرا گرفت و مشكلات زيادى به دنبال آورد . چنان كه سبكى مىگويد ، اهل رأى با اهل حديث درگير شده به هم درآويختند . [ 34 ]
عبد العزيز بن خزاعى از بزرگان مالكى ، وقتى كه امام شافعى به بغداد آمد ، به او گرويد و آثارش را نزد وى خواند و به ترويج مذهبش دست زد . چون شافعى به مصر رفت ، محمد بن عبد الله ( د 268 ه . ) از مذهب مالكى دست كشيد ، پيرو مذهب شافعى شد ، ولى بار ديگر از مذهب شافعى روى گرداند . ابو جعفر بن نصر ترمذى ( د 295 ه . ) رئيس شافعيان عراق ، حنفى بود و در سفر حج شافعى گرديد .
ابو جعفر طحاوى شافعى بود و نزد دايى خود مزنى فقه آموخت ، اما پس از آن حنفى شد . حافظ خطيب بغدادى ( د 463 ه . ) حنبلى بود و شافعى گرديد . ابن فارس ، صاحب كتاب « المجمل فى اللغة » ، به پيروى از پدرش شافعى بود و مالكى شد .
سيف آمدى ( د 631 ه . ) اصولى مشهور حنبلى بود و شافعى گرديد . محمد بن دهان ( د 590 ه . ) نحوى ابتدا حنبلى بود ، سپس شافعى شد و چون خليفه او را براى آموزش نحو به فرزندش دعوت كرد ، حنفى شد ؛ ولى پس از آن به مذهب شافعى بازگشت . تقى الدين بن دقيق در آغاز مالكى بود و پس از آن شافعى شد . امثال اين
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 259
مساهمون: اسد حيدر
ص٢٥٩