قانونگذارى به آن شهر مراجعه مىكردند . امويان ، به دليل اينكه چشم جهان اسلام به مدينه بمثابه دانشگاه اسلامى دوخته شده بود ، حساسيت اين شهر را دريافته و از اين نظر براى خود احساس خطر مىكردند و به شدت هراسان بودند . از اين رو امويان اكثر فقيهان مدينه را با عطايا و بخششها مورد مهر و عطوفت قرار مىدادند و در مسائل مهم به آنها رجوع مىكردند ، تا از اين طريق جلو خطرى كه متوجه دولتشان بود بگيرند .
گسترش نهضت علمى در روزگار عباسيان امرى طبيعى بود ، چرا كه علوم در سايه اقتدار آنان ، آنانى كه خود را به دليل انتساب نسبى به پيامبر اسلام مستحق امامت و خلافت مىدانستند ، شكوفا و پويا گرديد . عباسيان ادعا مىكردند كه مىخواهند بر ويرانهء حكومتى كه در نظر اهل تقوى به كفر و بىدينى متهم بود ، نظامى بر اساس سنت نبوى و احكام دين الهى بنياد نهند .
اهل بيت و ديگر عالمان ، هنگامى كه مسلمانان را داراى آزادى فكر و رأى يافتند ، نهضت علمى خويش را آغاز كردند و طالبان علم نيز ، براى اينكه دانش را از سرچشمه زلال آن فراگيرند ، پيرامون اهل بيت گرد آمدند . در آن احوال امام صادق برجستهترين و مشهورترين شخصيتى بود كه در پيشانى حركت علمى جهان اسلام مىدرخشيد . شاگردانش دانش او را به ديگر نقاط انتقال مىدادند و دانش دوستان از دورترين نقطه نزد او مىآمدند . دانشگاه امام صادق در چنين شرايطى گشوده شد و چنان كه پيش از اين گفتيم ، تعداد شاگردان منسوب به حوزهء علمى وى به چهار هزار تن رسيد .
حوزهء علمى پرنشاط امام صادق بر دولت نوبنياد عباسى ، كه بدون مجوز شرعى بر ويرانهء دولت اموى پديد آمده بود ، ناگوار بود . حكومت حق صالحان علوى بود ، و عباسيان نيز مانند ديگر خاندانها به خاطر گرفتن انتقام از امويان ، كه آن همه تلخكامى پديد آورده بودند ، به نهضت پيوسته بودند . اما آنان راه مكر در پيش گرفتند ، و با تظاهر به حمايت از اهل بيت به پيروزى رسيدند . عباسيان همواره از عرب ، به ويژه اهل مدينه در بيم و هراس بودند ، چرا كه مدنيها از حقيقت بيعت آگاه بوده و مىدانستند كه با آل على بيعت صورت گرفته نه با آل عباس ؛ و اطلاع داشتند كه عباسيان خود از نخستين كسانى هستند كه با محمد بن عبد الله بن حسن بيعت كرده بودند . به راستى در حالى كه سفاح و منصور خود زير بار بيعت محمد بودند ، چگونه مىتوانستند اين بيعت را بشكنند و خود مستقلا حكومت كنند ؟
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 199
مساهمون: اسد حيدر
ص١٩٩