قبيلگى و انگيزههاى سياسى و عوامل ديگر در اين شورشها نقش دارند .
دعوتى كه امام صادق آغاز كرد ، انقلاب اصلاح طلبانه و متضمن رهبرى عموم بود ، تا در پى بىآن مردمى تربيت شوند كه با آگاهى قيام كنند و شرايط زمان را در نظر بگيرند و در انتظار فرصت مناسب براى احياى خلافت اسلامى و تحقق نظام دينى ضامن سعادت بشر ، بنشينند .
امام صادق در كانون حوادث و تحولاتى قرار گرفته بود كه پيشوايى چون او ، كه تمامى شرايط رهبرى مردمى در او جمع بود ، مىطلبيد . و او نيز با احتياط و استوارى كامل به استقبال حوادث مىرفت .
با آنكه دعوت انقلابى ، كه در روزگار امام به نفع علويان و بر ضد امويان پديد آمده بود ، به نام اهل بيت صورت مىگرفت و امام بزرگ و سرور اهل بيت در آن روزگار بود ، وى پيشنهاد قبول پيشوايى نهضت را نپذيرفت .
امام صادق بر آن بود كه با برنامه اصلاحى خود مردم را به گونهاى آگاه و آماده سازد ، كه به موقعيت دشمنانشان آگاه شوند و به آنان تفهيم كند كه سرانجام اين شتابزدگى در شورش و جنگ چه خواهد شد ، و اينكه حضور كسانى كه ضررشان كمتر از امويان نيست ، سودى عايد آنها نخواهد كرد ، بلكه به مشكل بزرگترى دچار خواهند شد .
روشى كه امام در مبارزه برگزيد ، و به دنبال آن آگاهان امت آن شيوه را انتخاب كردند ، حكايت از عمق انديشه و صحت رأى و نظر وى دارد .
امام صادق ، بمثابه يك اصلاح طلب ، كوشش داشت كه مجد و عظمت امت اسلامى را با تعليم و آموزش مبانى درست اسلامى ممكن سازد ، و با گسترش آگاهى و بيدارى دينى ، زمينهاى پديد آورد تا هر مسلمانى خود احساس تعهد كند و به دگرگونى و اصلاح اوضاع خود دست زند . بىگمان آزارهايى كه به امام مىرسيد ، به مراتب بيشتر از ديگر افراد امت بود ، چرا كه او مصلحى بود در پى تأمين سعادت از دست رفته امت ؛ سعادت مشروعى كه به وسيله زمامداران محترم شمرده نمىشد . فرمانروايان مستبد و خودكامه به مردم ستم كردند ، بيت المال را به خود اختصاص دادند و در راه رسيدن به اهداف خود به جنگ كتاب خدا و سنت پيامبر برخاستند ؛ مشكلات فرقهاى و تعصبات نژادى آفريدند تا همبستگى مردمى را بگسلند و افكار و انديشهها را سرگرم كنند . اين امور موانعى بود كه از نظر روحى و اخلاقى ، اخلاقياتى كه پايدارى دينشان به آنها بستگى داشت ، بر سر راه تحقق
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 184
مساهمون: اسد حيدر
ص١٨٤