شنيدم كه گفت ، پدرم به من گفت : كتابت را چگونه تدوين مىكنى ؟ ، گفتم : به شيوه كتاب بخارى ، گفت : از شيوه كتاب مسلم پيروى كن كه بهتر است .
آيا صحيح ترمذى ، با آن حسن تدوين و زيبايى و تحقيق ممتاز ، همتاى بخارى نيست ؟ گفتهاند كه كتاب ترمذى درخشانتر از صحيح بخارى است .
اگر عظمتى كه صحيح بخارى به آن رسيد ، به دليل محتويات آن است ، پس قرآن از اين نظر باعظمتتر است و استفاده از قرآن در حل مشكلات اولى است .
اگر عظمت بخارى به خاطر شخص اوست ، مالك بن انس صاحب كتاب موطأ از نظر منزلت والاتر ، در حديث بالاتر ، در نسب خالصتر و در دانش عميقتر بوده است .
بنا نداريم در مورد بخارى سختگيرانه قضاوت كنيم ، يا حقش را ضايع كنيم ، ولى همان سخنى را مىگوييم كه جمال الدين حنفى گفته است : « كسى كه به كتاب بخارى نظر كند در معرض زندقه واقع مىشود » . [ 19 ]
از واقعيت دور نشده و مىگوييم : هر حديثى كه در صحيح آمده لزوما مقبول است و بايد تصديق كرد ، و عدم تصديق بدعت است ، تكذيب احاديث رسول كفر به خداوند شمرده مىشود ، همچنان كه بسيارى از مقلدين بىانديشه مىگويند .
صحيح بخارى از احاديث ناصحيح خالى نيست ، چنان كه از احاديثى كه نشانه ساختگى بودنشان پيداست نيز خالى نيست ، مانند حديث : « پيامبر جادو شده بود . . . » و احاديث ديگرى كه امكان ندارد صحيح باشند ، چرا كه با احاديث ديگر در تناقص و تعارض قرار مىگيرند و امكان جمع آنها دشوار به نظر مىرسد .
نقادانى كه صحت برخى از احاديث بخارى را انكار كردهاند ، بدون دليل سخنى نگفتهاند ، و اين انكار و نقد طعن به دين اسلام و ناديده گرفتن سنت نيست ، چنان كه برخى چنين پنداشتهاند .
عالمان منتقد بيش از صد حديث صحيح بخارى را رد كردهاند ، همانطور كه بسيارى از راويان ، حديثش را نيز مورد انتقاد قرار دادهاند ، زيرا آنان كسانى هستند كه از نظر صداقت و عدالت اعتبارى ندارند ، و گروهى از آنان ضعيفانى هستند كه حديثشان صحيح شمرده نمىشود .
بخارى روايات بسيارى از عالمان امت و پيشوايان حديث را كه بيش از همه با احاديث نبوى آشنا بودند و توجه بيشترى به حديث و نيز احاطه بر حديث داشتهاند ، نياورده است ، مانند پيشگام همه امام صادق ؛ و البته روشن است كه اين بىاعتنايى عيبى براى آنان نيست و از مقام و اعتبارشان نمىكاهد .
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 112
مساهمون: اسد حيدر
ص١١٢