افزون بر راويان ذكر شده ، كسان ديگرى نيز هستند كه با دانشگاه امام صادق مرتبط بوده و از وى حديث آموخته و نقل كردهاند . ابن حجر در تهذيب التهذيب ، لسان الميزان ، تقريب التهذيب ، و ذهبى در ميزان الاعتدال ، تذكرة الحفاظ ، و جزرى در الخلاصه ، و خطيب بغدادى در تاريخ خود ، و ابن ابى حاتم در كتاب الجرح و التعديل ، و ديگران ، از اين راويان ياد كردهاند . بر اهل تحقيق شمارش و گردآورى آنان سخت نخواهد بود . برخى از عالمان ما نوشتههاى مستقلى در ذكر اسامى و تعداد اينان پديد آوردهاند ، كه در جلد دوم اين كتاب به برخى از آنها اشارتى خواهيم كرد .
و اما درباره گسترشدهندگان فقه امام صادق و ياران خاص آن حضرت ، كسانى كه در عرصههاى زندگى اجتماعى و سياسى فرو رفته ، و با ملحدان و زنديقان مبارزه كرده ، و با صاحبان عقايد فاسد و آراء انحرافى به بحث و گفتوگو نشسته ، و با ستمگران ستيزه كرده و بر آنان خرده گرفتهاند ، در جلد سوم به تفصيل پيرامون زندگى آنان كه بنامترينشان عبارتند از : ابان بن تغلب ، مؤمن طاق ، هشام بن حكم و . . . ،
سخن خواهيم گفت . در عين حال ، در اينجا ، گذرا به برخى از آنان اشارتى مىكنيم :
ابان بن تغلب ، ابو سعد كوفى . وى از امام سجاد ، امام باقر و امام صادق روايت كرده است . او در حيات امام صادق وفات يافت . شيخ طوسى در الفهرست مىگويد : ابان بن تغلب بن رباح ابو سعيد بكرى حريرى ، مولى جرير بن عباد ، موثق ، داراى مقام ارجمند ، و از اصحاب ماست . وى ابو محمد على بن حسين و ابو جعفر باقر را ديده و از آن دو حديث نقل كرده ، و نزد آن دو محترم و عزيز بود . ابو جعفر باقر به او گفت : در مسجد مدينه بنشين و فتوى بده ، چرا كه دوست دارم در ميان شيعيانم مانند تو ديده و شناخته شوند . وى دانش بسيار داشت ، در علوم مختلف مهارت داشت ، و صاحب تأليفاتى بود كه ابن نديم در فهرست خود از آنها ياد كرده است ، مانند : معانى القرآن ، كتاب القراءات ، و كتابى در اصول روايت بر مذهب شيعه . [ 6 ]
ابن سعد در طبقات خود گويد : ابان ربعى در خلافت ابو جعفر و در روزگارى كه عيسى بن موسى فرماندار كوفه بود وفات يافت . او موثق بود ، و شعبه از وى روايت كرده است .
در تهذيب گفته شده است كه موسى بن عقبه ، شعبه ، حماد بن زيد ، ابن عيينه ، و جماعتى ديگر ، از ابان روايت كردهاند . احمد ، يحيى ، ابو حاتم و نسائى او را توثيق كردهاند .
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 104
مساهمون: اسد حيدر
ص١٠٤