( 1 )
د ) راههاى برون رفت از اين مشكلات
هم چنان كه پيش از اين نيز اشاره كرديم ، پاسخ قاطع به اين مشكلات به صورت كلى و جزئى توسط پژوهشگرى كه معاصر با دوران ظهور يا پس از آن دوران نيست ، امكانپذير نيست .
به همين دليل بهتر است به ناتوانى اين بحث از احاطه به ژرفاى حقيقى روز موعود و جزئيات حوادث آن اعتراف كنيم ؛ در نتيجه نهايت تلاش ما اين خواهد بود كه انديشههاى كلّى و اقدامات اساسى در آن زمان را از طريق رواياتى كه به ما رسيده و اصولى كه مىشناسيم ، ترسيم نماييم .
بهترين شكل برون رفت از اين مشكلات ، اتخاذ دو روش مترتّب بر يكديگر است :
( 2 ) روش اول : رفع و حل مشكلات از طريق اصول كلى برگرفته از قرآن و سنّت . براى اين كار ، تمامى رواياتى را كه در منابع اين تاريخ ( تاريخ پس از ظهور ) وجود دارد بر فهم متعارف از اسلام عرضه مىكنيم . مراد از فهم متعارف از اسلام ، همان فهم بر آمده از قرآن و سنّت است كه يا دليلى از آيات و روايات دارد و يا استدلالى عقلى و برهانى .
به مدد اصول زير ، مىتوانيم به نتيجههايى قطعى براى حل اين مشكلات دست يابيم :
( 3 ) 1 . تلاش براى درك عبارات رمزى موجود در روايات به طورى كه با فهم درست از اسلام هماهنگ باشد . اين در جايى است كه فهم ظواهر اين روايات ، اساسا امكان نداشته باشد و گرنه برداشتهاى رمز گونه هم چنان كه در آموزههاى اسلامى ثابت شده است ، معمولا مبنايى براى باورهاى نادرست و انحرافى از اسلام مىباشد .
هنگامى كه بين كنار گذاشتن اين روايات و يا تأويل آنها مردد باشيم ، تأويل صحيح آنها بهتر است ؛ و چرا چنين نباشد در حالى كه مىدانيم استفاده از تعبيرات رمزى و تأويلى در كلام پيامبر و ائمه عليهم السّلام مرسوم و متعارف بوده است ، به ويژه كه سخنان آن گراميان از ميزان درك شنوندگان بالاتر بوده است . هم چنان كه در مورد روايات حوادث پس از ظهور ، وضع اين چنين است .
( 4 ) 2 . سعى در پر كردن فضاهاى خالى و كاستىهاى موجود در اين تاريخ ، با عنايت به اين كه مىدانيم امام مهدى عليه السّلام به طور طبيعى پس از ظهور بر اساس اصول كلى اسلامى عمل خواهد نمود ؛ هر چند روايات - در نتيجه شرايط خاص - به آن تصريح نكرده باشند .
امّا كاستىهاى فراوانى باقى مىماند كه مىتوانيم همه يا بخشى از آنها را از طريق روش دومى كه به زودى مىآوريم اصلاح نماييم و بدون بهكارگيرى اين روش ، ترميم آن نقايص ممكن نخواهد بود . همانطور كه پس از اين خواهد آمد با استفاده از اين دو روش ، خواهيم توانست بخش مهمى از آن نقصها را جبران نماييم .
( 5 ) 3 . رد هر خبرى كه مخالف نصوص و اصول كلى اسلامى باشد ( البته تا وقتى كه مستفيض يا متواتر نباشند . )