مهدى عليه السّلام و اقداماتش در عصر ظهور به اندازهء كافى بينديشد و دريابد كه آيا آن كه ادعاى مهدويت دارد ، همان مهدى موعود و رهبر قيام جهانى است يا مردى دروغگو و باطلانديش .
( 1 ) ممكن است كسى در طول زندگى يا در مطالعات تاريخىاش ، با ادّعاهاى متعدد مهدويت روبرو شود ؛ در اين صورت اگر اين شخص از كسانى باشد كه انديشهء مهدويت را به طور كلى و اجمالى قبول دارد و نه دقيق و جزء به جزء ، در ابتداى امر در مىماند كه آن ادّعا را راست بپندارد و يا دروغ ؛ در نتيجه نخواهد دانست كه آيا او همان مهدى منتظر است يا خير .
( 2 ) اگر چه انديشهء اسلامى مىتواند اين مشكل را از طريق برهان كلامى حلّ كند ولى ما با گذر از اين شيوه مىتوانيم آن را از راه استدلال تاريخى حلّ نماييم . اين امر با تلاش براى تطبيق ويژگىهايى كه از نظر تاريخى براى امام عليه السّلام ثابت شده بر كسى كه ادعاى مهدويت دارد ، امكانپذير است . در نتيجه اگر آن ويژگىها بر او منطبق گرديد ، وى مهدى موعود است .
( 3 ) حقا جاى تأسف است كسى مهدى موعود باشد امّا افراد نتوانند او را بشناسند يا كسى به دروغ ادّعاى مهدويت بكند ولى ديگران نتوانند دروغگو بودنش را دريابند ، و با پيروى از او به بيراهه كشيده شوند .
( 4 ) در نتيجه بايد هر فردى ، محك و معيارى عقيدتى و ملاك و ميزانى تاريخى داشته باشد تا بتواند به وسيله آن حق را از باطل تشخيص دهد . اسلام هر دو معيار عقيدتى و تاريخى را در اختيار ما قرار داده است امّا آنچه كه محلّ بحث ماست ، همان معيار و ميزان تاريخى است .
اينها برخى از ثمرات اين بحث است كه به دليل اهميت به سزاى آن ، شايسته است به عنوان شاخهاى از معارف اسلامى و رشتهاى از رشتههاى علوم انسانى مطرح گردد .
( 5 )
ب ) روش استدلال
روش استدلال در اين مباحث ، تابعى است از نتايجى كه مىخواهيم به آنها برسيم . ما بايد با شناخت نتايج و نيز موارد نياز به آنها ، استدلالهايى متناسب با آن را سامان دهيم .
در زير تقسيمات سهگانهاى را براى آن نتايج مىآوريم :
( 6 ) الف ) تقسيم از نظر جهتگيرى انديشه مهدويت ؛ يعنى مشخص كردن مصلح منتظر در نظر فرد .
در اينجا سه رويكرد وجود دارد :
1 . مصلح منتظرى كه غير مسلمانان ( مسيحيان ، يهوديان ، هندوان و . . . ) با وجود اختلافشان در مورد شخص او و ويژگىهايش ، بدان معتقدند .
2 . مصلح منتظرى كه همه مسلمانان باورش دارند . لقب او مهدى است ؛ در زمان خويش به دنيا مىآيد و زمين را از عدل و داد مىآكند همانطور كه از ستم و بيداد پر شده باشد .
3 . مصلح منتظرى كه اماميه چشم به راه اويند ؛ او محمّد بن الحسن بن على عليه السّلام امام غايبى است كه