ظهور ندارند مگر به اندازهاى كه بيانگر تحقق شرايط ظهور و هم چون نشانهاى براى آن باشند . اين امر موجب هشيارى مخلصين آزموده نسبت به نزديك بودن واقعه ظهور است .
اين مسأله در واقع يكى از تفاوتهاى جوهرى و اساسى بين شرايط ظهور و نشانههاى آن مىباشد . « 1 »
( 1 ) محور چهارم : تلاش براى پالايش اخبار نقل شده در محور اول ، از لحاظ قابليت يا عدم قابليت آنها براى اثبات تاريخى .
در اينجا چند نكته را بر مىرسيم :
( 2 ) نكته اول : اين روايات ، غير مستفيض و نسبتا اندك مىباشند ؛ بر خلاف رواياتى كه در مورد سفيانى يا دجال وجود دارد كه البته ما همه آنها را نيز نياوردهايم .
البته مىتوان تعداد اندك اين روايات را در صورت هماهنگى در مضمون يا داشتن سند مورد اطمينان و نيز شرط ندانستن استفاضه در اثبات تاريخى ، ناديده انگاشت و آنها را قابل اثبات تاريخى دانست .
شايد به نظر رسد اخبار نفس زكيه ، مستفيض مىباشد ؛ ولى حق آنست كه وقتى به مجموع اخبار نفس زكيه مىنگريم كه در آنها كشته شدن او از امور حتمى و نيز از نشانههاى ظهور قائم دانسته شده است ، در اين صورت مستفيض بودن اين اخبار احتمالى است ؛ ولى مجموع اين اخبار ، تنها كشته شدن نفس زكيه را آن هم به طور اجمال ثابت مىنمايد و لذا مشكل ما را حل نمىكند زيرا مىتوان اين روايات را بر محمّد بن عبد اللّه حسنى ، ملقب به نفس زكيه تطبيق نمود . اما اخبارى كه از جزئيات سخن مىگويد يا آن كه توضيح مىدهد كه شخص ديگرى به اين لقب وجود دارد كه در آينده كشته خواهد شد ، مستفيض نيست ؛ گرچه اين عدم استفاضه نيز هم چنان كه در بالا گفتيم ضررى وارد نمىسازد .
( 3 ) نكته دوم : به اين دسته از روايات اشكالاتى وارد است :
1 - برخى روايات از معصوم نيست . مانند : خبرى كه شيخ طوسى از سفيان بن ابراهيم حريرى نقل كرده و يا خبر آيت اللّه صافى در منتخب الاثر .
2 - شمارى از روايات ، مرسل هستند . مانند خبر الارشاد و خبر الخرائج و الجرايح .
3 - برخى از روايات ، مرفوع مىباشد . روايتى كه مجلسى نقل كرده و دربردارنده سخنان نفس زكيه است ، چنين مىباشد .
4 - برخى روايات در دلالت خود ، نارسا هستند . مانند خبرى كه در الارشاد آمده و از جمله نشانههاى ظهور را ، كشته شدن مردى هاشمى در بين ركن و مقام بر مىشمارد . اين خبر به طور دقيق معلوم نمىنمايد كه آيا اين مرد هاشمى ، همان نفس زكيه محمّد بن الحسن است كه در اخبار ديگر از او ياد شده ؟ هر چند به گمان قوى ، اين مرد هاشمى همان نفس زكيه است زيرا بعيد مىنمايد كه قبل از ظهور دو نفر در بين ركن و مقام به قتل رسند چون بيت اللّه الحرام در نزد مسلمانان از تقدس و
هامش
( 1 ) . ر . ك : الصدر ، سيد محمّد ، همان ؛ ص 470 به بعد .