مستدلا احتمال نخست را به چالش كشيده و رد نموديم و به ناچار آن قليل احاديث را هم به كنارى نهاده ، از احتمال دوم دفاع كرديم و اثباتش نموديم .
( 1 ) اكنون ما از وضعيت تمدن كاملا مادى زمان خويش آگاهى داريم و به خوبى مىدانيم كه اين تمدن چگونه توانسته با دو ابزار دانش و نظامىگرى به جوامع اسلامى يورش برد و سخن خويش را با رساترين صدا از طريق ابزارهاى رسانهاى مدرن به گوش جهانيان برساند و هوادارانش را به سوى خود بخواند ، همانان كه به عظمت و چيرگى او ايمان آورده و در دام وسوسههايش گرفتار آمدهاند .
نيز مىبينيم كه چگونه اين تمدن مسلط ، ثروت و امكانات مادى را ارزانى پيروانش ساخته است .
( 2 ) دجّال كه نماد اين تمدن است ، خواهد آمد و به شهرى وارد خواهد شد و در جايى كه جلب توجه نكند ، منزل خواهد گزيد . ممكن است آنجا سفارتخانه ، مركز فرهنگى مسيحيان ، مدرسه و يا بيمارستانى باشد . اما پس از گذشت شبان و روزانى « آن شهر سه بار خواهد لرزيد » . اين تعبير روايى ، كنايه از سختىها و رنجهايى است كه جوامع آن روز گرفتارش خواهند شد و در اين فرآيند آزمايش است كه « هر كافر و منافقى به سوى او خواهد رفت » و عملا در اين امتحان شكست خواهد خورد .
( 3 ) اينكه در روايت ، بيشتر پيروان دجال ، پوشندگان طيلسانهاى سبز معرفى شدهاند شايد بدين معنى باشد كه آنها ثروتمندان صاحب قدرتى هستند كه در جوامع اسلامى از نفوذ اجتماعى برخوردارند .
ممكن است مقصود از اينكه در روايات از آنها به فرزندان زنا ياد شده يكى از دو معنى زير باشد :
1 . آنها از جهت انديشه و اعتقادات از پدرانشان جدا شده و ديگران را به پدرى برگزيده و ولايت آنها را پذيرفتهاند .
2 . پيروى از انديشههاى مادى ، موجب انكار عقد ازدواج شده و آنها بدون اين شرط ، تشكيل خانواده مىدهند . همانطور كه اينك در كشورهاى اسلامى عدهاى همين باور را دارند و فرزندانى كه از آنها بر جاى مىماند ، لقمهاى لذيذ در دهان غول فرهنگ مادى خواهد بود .
( 4 ) تنها تمدن مادى دوران ما چنين نيست بلكه همه تمدنهاى مادى و غير الهى در طول تاريخ چنيناند . بنابراين مفهوم دجال شامل تمام تمدنهاى مادى در طول تاريخ مىباشد .
اگر دجال ، معاصر دوران ظهور حضرت مهدى عليه السّلام باشد و يا كمى قبل از ظهور به عنوان نشانه نزديك پديد آيد ، بدان معنى است كه تمدن مادى تا آن زمان دوام خواهد آورد . تداوم اين تمدن موجب تعميق هر چه بيشتر امتحانهاى الهى خواهد شد تا آن كه سرانجام به نتيجه مطلوب خويش برسد .
سرانجام حضرت مهدى و مسيح عليهما السّلام ، دجال را خواهند كشت و بر تمدن مادى ، نقطه پايان خواهند گذاشت و روزگار ظلم و ستم و كژى به سر خواهد رسيد و بامداد عدالت و انصاف و رفاه خواهد دميد .
( 5 )
ب ) ارتباط دجال و مسيح عليه السّلام
مسلم حديثى را از نواس بن سمعان روايت كرده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله درباره دجال فرموده است :