مىباشد . در تاريخ گذشته آورديم كه سرّ اصلى « جعل نشانه » ، امرى اعجازى نيست بلكه قرار دادن نشانه براى ظهور از سوى خداوند بزرگ ، صرفا جهت خبر دادن است و نه چيز ديگر . « 1 » بزرگان اسلام ، امر مهمى را كه مورد توجه بوده در نظر گرفتهاند و فرمودهاند كه اين امر با مسأله ظهور ارتباط دارد ؛ تا هرگاه آن حادثه رخ داد ، صحت و راستى آن خبر براى انسانهاى معاصر با آن ثابت شود و در نتيجه به راستى و درستى محتواى خبر ( كه به ظهور اشاره دارد ) هم پى ببرند . حال اگر نشانه مطلقى باشد ، از اصل ظهور خبر مىدهد و اگر نشانه نزديكى باشد ، حكايت از نزديكى ظهور مىكند .
از اين رهگذر نيز بايد گفت هيچ حادثهاى را نمىتوان نشانه دانست مگر آن كه در روايات از آن به عنوان نشانه ياد شده باشد .
( 1 ) خلاصه آن كه اصل در نشانه بودن چيزى ، ماهيت خبر دهى آن است و نه معجزه بودن آن و تا وقتى كه اين اخبار براى اثبات تاريخى كافى باشد ، رخ دادن طبيعى - و نه اعجازى - آنها ، هرگز نظريهء « جعل نشانه » را مخدوش نمىسازد .
با همه اين اوصاف ، شايسته است به نقاط ضعف و قوت اين احتمال ( كه حول محور اعجاز شكل گرفته است ) اشارهاى داشته باشيم .
( 2 ) اين احتمال با اين شرط از شروط قانون معجزات كه « معجزه بايد در مسير هدايت انسانها قرار داشته باشد » « 2 » سازگارى و موافقت دارد و همين ، نقطه قوتى براى اين احتمال مىباشد اما از طرفى بايد اين واقعيت را نيز پذيرفت كه مسير هدايت ، منحصر در مسأله اعجاز نيست . از اين رو نمىتوان اين احتمال را موافق با قانون معجزات دانست . اگر فقط همين يك احتمال ( احتمال پنجم ) باقى بماند ، بايد اخبارى را كه بر معناى اعجازى دلالت دارند به كنارى نهيم ؛ ولى از سوى ديگر مىدانيم كه امر منحصر در اين احتمال نيست و در اين صورت چارهاى جز رد اين احتمال و حمل روايات بر يكى از احتمالات طبيعى و غير اعجازى باقى نمىماند .
( 3 )
2 . هول و هراس و صداى آسمانى
اين دو از جمله نشانههايى است كه در روايات آمده و ما آن دو را يك جا آوردهايم ؛ زيرا همانطور كه خواهيم گفت احتمال مىرود كه مقصود از آن دو ، يك چيز باشد .
( 4 ) شيخ صدوق به سند خود از محمّد بن مسلم و او هم از امام محمّد باقر عليه السّلام نقل كرده است كه فرمود :
هامش
( 1 ) . الصدر ، سيد محمّد ، همان ؛ ص 529 به بعد .
( 2 ) . ر . ك : همان ؛ ص 575 .