امتداد دلتاهاى دجله و دجيل كنام خوارج باقى ماند تا سرانجام نيروهاى حجاج توانستند آنها را از اين مناطق بيرون برانند . از اين گذشته ، اين مناطق هنوز شمار زيادى جمعيت غيرمسلمان داشت و نگرش خوارج دربارهء ذميان چندان سخت و سازش ناپذير كه اى بسا از اين بنيادگرايان مسلمان پيرايشگر انتظار مىرفت نبوده است . از ارقهء غالى بخاطر آموزهء اصلى استعراض يا كشتن همهء كسانى كه عقيدهء ايشان را نمىپذيرند ، حتى زنان و كودكان ، معروف بودند ، اما عقيده داشتند كه آن دسته از مسيحيان ، يهوديان و زردشتيانى را كه به آيين خود اعتقاد راسخ مىورزند و ترجيح مىدهند كه در شمار ذميان درآيند اما دين خود را از دست ندهند نبايد كشت . « 1 »
ولهاوزن در تك پژوهش معتبر و نمونهوار خود دربارهء جنبشهاى مخالفت دينى - سياسى با امويان نظريهء قديمى برونوف را كه موالى بصره و جنوب عراق مستعدترين زمينه براى پرورش خوارج بودند بسط داد . وى خاستگاه عربى صرف خوارج را دستكم گرفت و بيشتر به شالودهء دينى كلى آن نظر داشت . از اين روى آنان را « گروه انقلابى دينى » ناميد ، و به نظريهء خود ادامه داد كه مذهب خارجى « حزبى انقلابى مذهبى است كه ريشه در اعراب دورهء پيش از اسلام ندارد ، بلكه برخاسته از متن اسلام و نگرش به تقواى اسلامى است ؛ چيزى مانند برخورد زلوتها با فريسيان در آيين يهود » . « 2 » اما به فرض اينكه جنوب عراق و جمعيت نامتجانس آن محيط سازگارى براى پرورش خوارج فراهم مىساخت ، خاستگاه
هامش
( 1 ) - اشعرى ، مقالات الاسلاميين ، به نقل از روبيناتچى در دايرة المعارف اسلام ، ذيل « ازارقه » . در داستانى كه در الكامل مبرد ، ج 3 ، ص ص 3 - 1282 آمده است ، مقايسه كنيد با :A . S . Tritton , Muslim theology , London , 1947 , PP . 37 - 8 ,قطرى بن فجائه يكى از پيروانش را بخاطر كشتن يك مسيحى ذمى نكوهش مىكند .
( 2 ) - نگاه كنيد به :Die religio ? s - Politischen oppositions Parteien im alten Islam ( Abh . der conigl . Gesell . der Wiss . Zu Goitingen , N . S . V , 2 ) , Berlin , 1904 , PP . 8 - 9 , 13 FF . , and also Spuler , op . cit . , PP . , 167 . 70 .