مشخص در سيستان مذهب خارجى و واكنش متقابلى بود كه اين مذهب در ميان اهل سنت برمىانگيخت . مداركى در دست داريم كه نشان مىدهند دشمنيهاى قبيلهاى در سيستان ( بويژه ، ميان قبايل تميم و بكر بن وائل ) ريشه در خراسان داشته است . در دورهاى متأخر ، ميان روزگار شاهان نخستين صفارى و تصرف سيستان به دست غزنويان ، مقدسى از وجود عصبياتى در اين ولايت سخن مىگويد كه گويا برخى از آن زمينهء اجتماعى و پارهاى نيز شالودهء دينى داشته است ؛ مثلا وى از اختلاف ميان سمكيهء حنفى و صدقيهء شافعى ياد مىكند ، و جالب است كه به گفتهء تاريخ سيستان اينگونه اختلاف را اعراب وارد اين سرزمين كردند . « 1 » اما رويهم رفته ، چنين مىنمايد كه در سيستان ، نيروهاى فرقهاى كه مظاهر آن در بسيارى از شهرهاى جهان اسلام در سدههاى ميانه آشكار است عمدتا در جريان مبارزات خوارج و عياران افتادند . « 2 » خوارج مدتها پس از آنكه از شمار آنها در ديگر نواحى مشرق كاسته شد از بركت وجود هواداران محلى همچنان نيرومند باقى ماندند و در ميان همسايگان سنى خود زندگى صلحآميزى داشتند ؛ ظاهرا در بيرون از سيستان ، در كرمان ، قهستان و بادغيس بود كه شمار آنها تا اندازهاى زياد بود . « 3 »
بررسيهاى پژوهشگران ايتاليايى ، مانند م . گويدى ، ف . گابريلى ، ل . وچيا واگليرى ، ر . روبيناچى ، م . م . مورنووگ ، اسكارچيا و نيز تحقيقات پژوهندگان لهستانى ، مانند ت . لويكى ( اين آخرى با اشارات خاص به فرقهء اباضيهء شمال افريقا و مشرق عربستان و نمايندگان كنونى آنان ) گوشههاى فراوانى از فعاليتها و
هامش
( 1 ) - مقدسى ، احسن التقاسيم ، ص 336 ، ( ترجمهء فارسى علينقى منزوى ، تهران ، شركت مؤلفان و مترجمان ايران ، 1361 ش ، ج 2 ، ص 492 ) ؛ تاريخ سيستان ، ص 336 .
( 2 ) - مقايسه كنيد با :cl . Cahen , Mouvement populaires et autonomismeurbai n dans l'Asia musulmane du Moyen A ? ge , Leiden , 1959 , PP . 29 FF . Arabia , VI , 1959 , PP . 27 FF .( 3 ) - مقايسه كنيد با :Spuler , Iran in Fru ? h - islamischer Zeit , PP . 169 - 70 .( ايران در قرون نخستين اسلامى ، ص ص 9 - 306 ) .