است . « 1 » با اينكه در اين زمينه هيچگونه آگاهى نداريم ، با اينهمه با ترديد مىتوان مسألهء حضور يهوديان در اين ناحيه را كنار گذاشت . دربارهء حضور آنان در نواحى مجاور مشرق عالم ايران و افغانستان هم در اوايل دورهء اسلامى هم در دورهء تهاجمات تركان و مغولان چون و چرايى نمىرود و مدارك فراوانى در اين زمينه در دست است . حتى ناحيهء دسترسىناپذير و كمآمد و شدى مانند غور ، شواهدى دربارهء مسافران يهودى بدست مىدهد كه احتمالا بازرگان بودند . كتيبههاى يهودى - فارسى تنگ آزائو در كوههاى مشرق هرات كه در سالهاى 3 - 732 م / 15 - 114 ق نوشته شده و اشارات طبقات ناصرى جوزجانى به پيوستگيهاى يهوديان با نخستين سركردگان دودمان شنسبانى غور داراى جوهرى از حقيقت تاريخى است . « 2 »
بنابراين شواهد ترديدناپذير فعاليت يهوديان در خراسان و بخشهايى از افغانستان حكايت از آن دارد كه احتمالا در زرنگ و بست نيز جمعيت يهودى بسر مىبردند ، چنان كه چنين جمعيتى در هرات ، بلخ و غزنه نيز بودند . راههاى بازرگانى كه از سيستان و الرخج مىگذشت و ايران را به حواشى جهان هند پيوند مىداد از دلايل استوار حضور يهوديان در اين نواحى است . شايد مدارك اثبات اين احتمال به زودى از منابع يهودى و كتيبهاى بدست آيد .
هامش
( 1 ) .1 . The Jews of Central Asia ( Khorasan ) in Mediaeval Hebrew and Islamic Literature'' , Historia Judai ca , VII . New York , 1945 , PP . 29 - 50 .( 2 ) - دربارهء ميزان شناخت در اين زمينه در حال حاضر بررسى سودمندى يافت مىشود ( نوشتههاى مربوط به اين موضوع بسيار گسترده است ) . نگاه كنيد به :Id . , The rediscovery of the mediaeval Jewish community of FiruzKuh in Central Afghanistan'' , JAOS LXXXV , 1965 , PP . 148 - 53 .اكنون روشن است كه مؤلف كنونى در مقالهاش به نامThe early Islamic history of Ghur'' , CAJ , VI , 1961 , P . 123 n . 25 ,ترديد بىجهت و ناموجهى دربارهء احتمال حضور يهوديان در غور داشته است .