مىدهد . « 1 » علت حضور مسيحيت ملكايى در خوارزم را تماسهايى دانستهاند كه مسيحيان اين ناحيه با گروههاى ارتودوكس ناحيهء ولگاى پايين - درياى سياه كه متأثر از يونان بودند داشتهاند . « 2 » اما آسانتر اين است كه وجود فرقهء ملكايى در خوارزم را به مبلغان ملكايى شمال ايران و خراسان نسبت دهيم ، و احتمالا حق با آلتيم است كه مىگفت در اواخر دورهء ساسانى شهر مرو هم مطران نستورى داشته هم مطران ارتودوكس . « 3 » اما بيشتر مسيحيان ايران مذهب نستورى مىورزيدند .
به زودى سلسله مراتب روحانى كاملى در شرق سر برآورد . و اين بافت و تركيب شالودهء كار تبليغى گستردهاى گرديد كه نستوريان در سدهء آينده در آسياى ميانه و فراسوى آن انجام دادند . در ميانهء سدهء ششم ميلادى مرو مطراننشينى گرديد كه مطرانى به نام تئودوروس داشت . گويند كه هرات در فرمانهاى شورايى كليساى نستورى از سال 424 م اسقفنشين گرديد و در 585 م مطرانى در اين شهر مستقر بود كه اسقفان زيردستى در پوشنگ ، بادغيس و قادستان داشت . اين جوامع مسيحى زير فرمان هپتاليان زندگى مىكردند نه ساسانيان . مداركى در دست است كه از رخنهء اوليهء مسيحيت در مشرق كه از مرو آغاز شده به سرزمينهاى هپتالى و سغد و فراسوى آن مىرسيد خبر مىدهد . تا 549 م گروههاى نستورى در متصرفات هپتاليان استقرار كامل يافته بودند ، زيرا در آن سال اين مسيحيان شاه هپتاليان را واداشتند تا از شاهنشاه ساسانى و مطران مارآباى يكم بخواهد تا يكى از روحانيانش را به عنوان اسقف به سرزمين هپتاليان بفرستد . تئوفيلاكتوس سيموكاتا
هامش
( 1 ) - آثار الباقيه ، ص ص 302 - 288 ، ترجمه ، ص ص 98 - 282 ( ترجمهء فارسى ، 411 - 390 ) .
( 2 ) - مقايسه كنيد با :S . P . Tolstov , Auf den Spuren der altchoresmischen Kulture , Berlin , 1953 , PP . 246 - 7 ; B . Spuler , Iran , in Fru ? h - islamischer Zeit , Wiesbaden , 1952 , P . 213 .( ايران در قرون نخستين اسلامى ، ترجمهء جواد فلاطورى ، تهران ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، 1350 ش ، ص ص 9 - 388 )
( 3 ) .Geschichte der Hunnen . III Kampf aer Religionen , Berlin , 1961 , PP . 22 - 3 , 107 .