بيش از آگاهى ناقص و پراكندهاى كه تاريخ سيستان بدست مىدهد نمىدانيم . به گفتهء تاريخ سيستان در زرنگ موبذ موبذان و موبذ بزرگى ( مه موبذان ) به نام شاپور بسر مىبردند و پس از آمدن مسلمانان كسى متعرض آتشگاه كركويه و آتش مقدس آن نگرديد . « 1 » اصطلاح موبذ موبذان كه در اينجا به كار رفته از سر لاقيدى و سهلانگارى است ، مگر اينكه موبذ موبذان ، سركردهء بزرگ نهاد دينى زردشتى ، چنان كه صديقى گمان كرده ، پيش از پيشروى تازيان به مشرق گريخته در سيستان نشيمن گزيده باشد ؛ اما موبذ موبذان منبع ما در سلسله مراتب روحانيت حقيقتا پايگاهى فروتر داشته ، يعنى اهورمزد - موبذ يا موبذ بزرگ يك ولايت يا يك شهر بوده است . داستان كوشش زياد بن ابيه براى فروگرفتن هيربذ بزرگ زرنگ و ويران ساختن آتشگاه كركوى اين هيربذ را به پاسدارى از آتش مقدس پيوند مىدهد . اين توضيح استاندهء نقش هيربذ در منابع اسلامى است ، اما شامونت نشان داده است كه اين نگرش كه هيربدان تنها بايد به پاسدارى از آتشهاى مقدس بپردازند در اواخر دورهء ساسانى پيدا شده است ؛ پرستش زردشتى در آغاز اساسا در صلاحيت موبذان بود ، اما هيربذان وظيفهء آموزشى داشتند و واگويى و تلقين متون دينى ( اعرابى كه كمابيش معاصر اين دوره بودند به آن زمزمه مىگفتند ) . وضع زردشتيان در سيستان در ميانهء سدهء يكم هجرى / هفتم ميلادى بازتاب فرآيندى است كه بموجب آن هيربذان ظاهرا پارهاى نظارت بر آتشكدهها و آيينهاى عبادى بدست آورده بودند . « 2 »
احتمال مىرود كه پژوهشهاى باستانشناختى كه بتازگى در سيستان آغاز شده است به آگاهى ما دربارهء آيين زردشتى در اين سرزمين چيزى بيفزايد .
هامش
( 1 ) - ص ص 81 ، 4 - 92 ؛ مقايسه كنيد با :H . Sadighi , Les Mouvements religieux iraniens au IIe et au IIIe Sie ? cle de l'He ? gire , Paris , 1938 , P . 80 .( 2 ) - مقايسه كنيد با :Sadighi , op . cit . , PP . 66 FF . , and M . - l . chaumont , ' ' Recherches sur le clerg ? e Zoroastrien : le herbad'' , Revue de l'Histoire des Religions , Cl VIII , 1960 , PP . 55 - 80 , 161 - 79 .